Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

De Held van Waterloo

29 mei 2015 Siebrand Krul

Op 10 maart 1815 werd Napoleon na zijn geslaagde ontsnapping uit zijn verbanningsoord Elba als een held onthaald in Parijs. Zijn vroegere tegenstanders, Rusland, Oostenrijk-Hongarije, Engeland en Pruisen, in conclaaf bijeen op het Congres van Wenen om de toekomst van Europa te regelen, reageerden geschokt. Al snel waren zij het met elkaar eens een gezamenlijke legermacht bijeen te brengen om eens en voor altijd af te rekenen met die kleine, vervelende Corsicaan.

Om hen voor te zijn besloot Napoleon tot een wanhoopsoffensief. In juni dirigeerde hij zijn troepen richting Brussel, waar de Britten onder commando van Wellington, de Pruisen onder leiding van Blücher en de Nederlanders en Belgen met kroonprins Willem (II) voorop al begonnen waren met het opstellen van hun troepen. Op 16 juni troffen beide legers elkaar. Bij Ligny, waar de Pruisen zich hadden verschanst, en Quatre Bras, waar Wellington gelegerd lag, kwam het tot een eerste treffen. De Pruisen kregen het zwaar te verduren en moesten zich terugtrekken. Daarop besloot Wellington bij Waterloo een betere positie te kiezen. Daar stonden op een terrein van ongeveer vier bij vier kilometer, in de vroege ochtend van 18 juni zo’n 140.000 Fransen en bijna even zoveel Britten, Nederlanders en Belgen tegenover elkaar.

Anoniem schilderij van de Prins van Oranje, omstreeks 1815.

Anoniem schilderij van de Prins van Oranje, omstreeks 1815.

 

Redder Blücher
Omstreeks elf uur openden 54 kanonnen van de Franse artillerie het vuur en was de allesbeslissende veldslag begonnen. Vele uren later leek Napoleon aan de winnende hand te zijn, totdat ineens het Pruisische leger onder leiding van Blücher, hergegroepeerd na de nederlaag bij Ligny, op het strijdtoneel verscheen en de aanval opende op de rechterflank van de Franse strijdmacht. Tot hun stomme verbazing zagen de geallieerden dat kort daarna de elitetroepen van de keizerlijke garde zich terugtrokken, waarop de rest van het leger in paniek op de vlucht sloeg.
Nadat de kruitdampen waren opgetrokken kon begonnen worden met het tellen van de doden en gewonden. Hun precieze aantal in niet bekend, maar voorzichtig geschat hadden ongeveer 10.000 soldaten de strijd niet overleefd en lagen er zo’n 35.000 zwaargewonden te wachten op hulp.

De prins is gewond geraakt, maar kijkt niet opvallend gepijnigd op dit doek van Jan Willem Pieneman (detail) uit 1824. (Rijksmuseum)

De prins is gewond geraakt, maar kijkt niet opvallend gepijnigd op dit doek van Jan Willem Pieneman (detail) uit 1824. (Rijksmuseum)

 

Victorie!
Direct na de slag brak in het kamp der overwinnaars een strijd uit over de vraag wie nu eigenlijk had gewonnen. De Engelse kranten riepen, niet verrassend, Wellington uit tot de grote held, verwezen Blücher naar de marge en plaatsten prins Willem in een voetnoot. De Pruisische pers daarentegen gaf Blücher alle eer. En het Koninkrijk der Nederlanden, dat nog maar zo kort geleden op de tekentafel van het Congres van Wenen tot stand was gekomen? Prins Willem zelf gaf het antwoord. Tijdens het gevecht was hij door een musketkogel gewond geraakt aan zijn linkerschouder en moest met een brancard van het slagveld worden gedragen. Ook zijn lievelingspaard Wexy, een Ierse halfbloed, kreeg een kogel, in zijn linkerachterbeen. Desalniettemin liet hij de avond van de 18de juni zijn ouders, koning Willem I en prinses Wilhelmina, trots weten: ‘Victorie! We hebben deze dag een magnifiek gevecht gehad tegen Napoleon…Het is vooral mijn lichaam geweest dat ons de overwinning gegeven heeft en waar we die overwinning aan danken.’

Prins Willem als aanvoerder van het Vijfde Bataljon Nationale Militie bij Quatre Bras, 16 juni 1815.

Prins Willem als aanvoerder van het Vijfde Bataljon Nationale Militie bij Quatre Bras, 16 juni 1815.

 

Heldenstatus voor wie?
Willems visie op de gebeurtenissen van die gedenkwaardige 18de juni werden door het thuisfront gretig en kritiekloos overgenomen. De jonge natie had immers behoefte aan helden aan wie zowel Belgen als Hollanders zich konden spiegelen, aan grootse verhalen waarmee het jonge koninkrijk zich kon onderscheiden van de grootmachten die het omringden. En dus, zonder zich af te vragen wat er nu werkelijk was gebeurd op het slagveld van Waterloo, werd prins Willem uitgeroepen tot dé held van Waterloo en was de eerste nationale mythe geboren.
Uiteraard diende deze held, die eigenhandig Napoleon op de knieën had gekregen, op passende wijze te worden beloond. Uit handen van zijn vader ontving Willem als eerste het grootkruis van de Militaire Willemsorde, die koning Willem enkele maanden eerder had ingesteld. Op 8 juli 1815 ondertekende de koning een wet waarin was vastgelegd dat het jachtslot Soestdijk aan zijn zoon ten geschenke zou worden gegeven en verbouwd moest worden tot een paleis, een held waardig. Ook kreeg de prins een paleis in Brussel en het kasteel Tervuren tot zijn beschikking.

De Slag bij Waterloo met de gewonde Prins van Oranje. Schilderij van Jan Anthonie van Langendijk uit 1817. (Teylers Museum Haarlem)

De Slag bij Waterloo met de gewonde Prins van Oranje. Schilderij van Jan Anthonie van Langendijk uit 1817. (Teylers Museum Haarlem)

 

Wezy
In dit kasteel liet prins Willem zijn paard Wexy dat, in tegenstelling tot wat vaak wordt beweerd, Waterloo had overleefd, van een rustige oude dag genieten. Daar stierf het paard op 38-jarige leeftijd. Als eerbetoon aan zijn oude strijdmakker liet Willem het paard villen door Jacques Kets, de latere oprichter van de Antwerpse Zoo, waarna de huid over een houten paard werd bevestigd. De opgezette Wexy – ook Marengo, het paard van Napoleon, en Copenhagen, het paard van Wellington zijn opgezet – kreeg een ereplaats in de gotische zaal van het paleis aan de Kneuterdijk. Later werd het paard overgebracht naar de Koninklijke Stallen in Den Haag, waar het nu nog steeds staat. Vanzelfsprekend moesten er ook gedenktekenen van de held en Waterloo komen. Tal van schilders en tekenaars gingen aan het werk om Willems wakkere optreden voor de eeuwigheid op doek en papier vast te leggen. Op de plek zelf waar Willem zijn kostbaar bloed had vergoten voor de redding der natie liet vader Willem een groots monument plaatsen; een veertig meter hoge heuvel met een omtrek van 520 meter met bovenop een gietijzeren, 28 ton zware leeuw die via een trap van 26 treden te bereiken is. Bij Soestdijk, in de gezichtsas van het paleis, werd op één kilometer afstand een gedenknaald geplaatst. En natuurlijk werd de 18de juni uitgeroepen tot nationale feestdag, een traditie die tot de Duitse inval in 1940 is gehandhaafd.

Onmiddellijk na de Slag werd de heldenverering van de Prins van Oranje in gang gezet. Hier siert hij een wandplaat, als aanvoerder van zegevierende troepen.

Onmiddellijk na de Slag werd de heldenverering van de Prins van Oranje in gang gezet. Hier siert hij een wandplaat, als aanvoerder van zegevierende troepen.

 

Prinses als geschenk
Ook in het buitenland werd Willems optreden op waarde geschat. Uiteraard niet in Engeland en Pruisen, maar in het verre Rusland. Op 23 juli stuurde tsaar Alexander I aan Willems vader een vleiende brief: ‘Sedert lange tijd heb ik de uitnemende kwaliteiten van uw zoon weten te appreciëren. Hij heeft ze onlangs verhoogd door al zijn glorie in de memorabele dagen van 16 tot 18 juni. Zolang ik in onzekerheid verkeerde of zijn oude engagement met prinses Charlotte van Wales nog bestond, geloofde ik dat ik me moest onthouden van elk formeel aanzoek bij Uwe Majesteit’. Nu deze verloving echter is verbroken, zo vervolgde de tsaar zijn schrijven, zou het hem en zijn familie een eer zijn als de kroonprins met zijn jongste zus, prinses Anna Paulowna zou willen trouwen. Vader Willem had niet lang bedenktijd nodig en ging in op het verzoek. Op 21 februari 1816 traden Willem en Anna Paulowna in Sint Petersburg met elkaar in het huwelijk. Een van de geschenken die Anna van haar bruidegom kreeg was een kistje met botsplinters die uit zijn linkerschouder waren gehaald tijdens zijn operatie van 18 juni.
De verloving van prins Willem met de Engelse kroonprinses waarnaar de tsaar refereerde, was op 30 maart 1814 beklonken door Charlotte’s vader, de prins-regent George IV, en Willems vader. Een paar maanden later liet Charlotte, tot ergernis van beide vaders, echter weten onder geen beding te willen trouwen met ‘dat stomme, lelijke Hollandertje met zijn spinnenpoten’, laat staan te verhuizen naar dat deprimerende landje aan de zee.
(Ben Speet)

Openingsbeeld: Allegorie op de triomftocht van de Prins van Oranje, de latere koning Willem II, als held van Waterloo, 1815. De prins staat op een strijdwagen getrokken door vier witte paarden en wordt gekroond door de Vrede. Langs de kant de dankbare inwoners en soldaten met vaandels en standaarden. Cornelis van Cuylenburgh, 1815. (Rijksmuseum)

Lees de andere helft van dit artikel in de nieuwste G-GESCHIEDENIS. Plus nog veel meer verhalen over de Franse Tijd en Waterloo. G-GESCHIEDENIS is overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder