Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Balling op Engelse bodem

02 april 2015 Siebrand Krul

‘Ik heb een soldatenhart’, zou koningin Wilhelmina in 1908 aan luitenant-generaal J.C.C. den Beer Poortugael hebben toevertrouwd. Deze vrouw, die haar hele leven nauw betrokken was bij het wel en wee van de krijgsmacht, zou een paar dagen na de Duitse inval op 10 mei 1940 haar leger (en daarmee haar volk) in de steek hebben gelaten en in allerijl het land ontvlucht hebben? Was dit vertrek landverraad of waren er andere belangen en motieven in het spel?

Voor de Britse en Franse regering was de Duitse inval in Polen op 1 september 1939 de spreekwoordelijke druppel die de emmer deed overlopen. Twee dagen later verklaarden zij Duitsland de oorlog. Hoewel tijdens deze ‘Schemeroorlog’ in West-Europa nauwelijks strijd werd geleverd, was voor iedereen duidelijk dat dit slechts de stilte voor de storm was. Nederland koesterde de hoop dat, evenals tijdens de Eerste Wereldoorlog, zijn neutraliteit gerespecteerd zou worden. Op grond van allerlei uitgelekte of onderschepte berichten was al snel duidelijk dat Hitler een grootscheeps offensief in het westen voorbereidde. Op 10 mei 1940 brak de hel los.

 

Wilhelmina houdt bij een schietoefening de oren dicht. (Spaarnestad Foto)

Wilhelmina houdt bij een schietoefening de oren dicht. (Spaarnestad Foto)

Mislukte gevangenneming door de Duitsers
Koningin Wilhelmina was één van de eersten die persoonlijk mocht merken dat de oorlog begonnen was. Rond half vier in de ochtend trilden de ruiten van Paleis Huis ten Bosch nadat dit door Duitse militairen vanuit vliegtuigen met mitrailleurs was beschoten. De Duitse Luftwaffe bestookte Nederlandse vliegvelden en in de omgeving van Den Haag werden parachutisten neergelaten. Zij moesten de weg vrijmaken voor met transportvliegtuigen aangevoerde luchtlandingstroepen. Deze legereenheid had één doel: zo snel mogelijk koningin en regering in gijzeling nemen. Dit plan mislukte.
Omstreeks negen uur in de ochtend waarschuwde het Algemeen Hoofdkwartier de koningin ‘dat het in de bossen rondom Huis ten Bosch wemelde van Duitse parachutisten’. Generaal H.G. Winkelman, de opperbevelhebber van de Nederlandse land- en zeemacht, gaf haar het dringende advies om het excentrisch aan de noordzijde van de stad gelegen Huis ten Bosch te verlaten en paleis Noordeinde, in het centrum van de residentie, te betrekken. Omdat de officiële hofauto’s te veel aandacht zouden trekken, werden voor deze verhuizing twee gewone auto’s gecharterd. Vanaf dat moment was Wilhelmina min of meer een gevangene in eigen paleis.

 

De koningin inspecteert de troepen, 'ergens in het oosten des lands'. Waar precies was natuurlijk geheim. (Spaarnestad Foto)

De koningin inspecteert de troepen, ‘ergens in het oosten des lands’. Waar precies was natuurlijk geheim. (Spaarnestad Foto)

Nog liever zelf naar de Grebbeberg dan wijken
Veel contact met de buitenwereld had ze niet. Voor zover bekend werd geen van de ministers door haar ontboden en geen van de bewindslieden vroeg een audiëntie aan. Het spaarzame contact tussen de ministerraad, die zijn intrek genomen had in het gebouw van het departement van Economische Zaken aan de Bezuidenhoutseweg, en het staatshoofd verliep telefonisch of via tussenpersonen. Veel behoefte had koningin Wilhelmina daaraan overigens niet. Zij had weinig waardering voor het door jonkheer Dirk Jan de Geer geleide kabinet. Ook al hadden De Geer en enkele andere ministers door hun overtuigd pacifistische opstelling veel krediet bij de koningin verspeeld, de ware reden voor de geringe achting voor het kabinet zat dieper. ‘Ministers zag zij’, zo betoogt Lou de Jong, ‘als essentieel tijdelijke gezagsdragers, in haar eigen visie personifieerde zij-zelf de Nederlandse natie; bij haar, bij niemand anders, lag, meende zij, de laatste, de historische verantwoordelijkheid voor het wel en wee des lands.’
In dit verband kwam het veiligstellen van de dynastieke belangen op een belangrijke plaats te staan. Ook al had zij al in het najaar van 1939 enkele herhaalde uitnodigingen van de Amerikaanse president Roosevelt gekregen om in geval van oorlog naar de Verenigde Staten uit te wijken, zij was geenszins van plan daaraan gehoor te geven. Liever nog nam zij een voorbeeld aan de door haar zo bewonderde stadhouder Willem III. Toen die in 1672 tijdens de meest hachelijke periode uit de geschiedenis van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden tot legeraanvoerder was benoemd, zou hij gezegd hebben dat hij van geen capitulatie wilde weten en dat hij zo nodig als de laatste man in de laatste loopgraaf wilde vallen. Als het aan Wilhelmina had gelegen was zij zelf naar de Grebbelinie afgereisd.

 

In dit type auto vluchtte de koningin richting IJmuiden, en vervolgens Engeland.

In dit type auto vluchtte de koningin richting IJmuiden, en vervolgens Engeland.

Trammelant met Bernhard
Nee, bij de dynastieke belangen dacht Wilhelmina op de eerste plaats aan haar enige dochter en de twee kleinkinderen. Het was aanvankelijk de bedoeling dat prinses Juliana en haar twee dochtertjes al op de avond van de 10de mei in IJmuiden aan boord zouden gaan van een Brits smaldeel dat hen naar de overzijde van de Noordzee zou brengen. Omdat de route te onveilig was, werd dit plan afgeblazen. Hierdoor hadden koningin Wilhelmina en haar schoonzoon, prins Bernhard, volop tijd om een heftig conflict op het scherpst van de snede uit te vechten. Bernhard vond dat hij zijn echtelijke en vaderlijke plichten voldoende had vervuld als hij vrouw en kinderen veilig en wel in IJmuiden had afgeleverd. De koningin daarentegen stond erop dat haar schoonzoon hen ook bij de tocht over de Noordzee vergezelde. Er moeten harde woorden en dreigementen zijn gevallen. Wilhelmina zou zelfs gezegd hebben dat als haar oogappel de riskante tocht niet overleefde dat ze ‘zich een kogel door het hart’ zou schieten. Voor dit ultieme dreigement zwichtte de prins uiteindelijk. De evacuatie van prinses Juliana en de kinderen ging ook de 11de mei niet door: er waren geen auto’s beschikbaar die het prinselijk paar voldoende veiligheid konden bieden. Pas op Pinksterzondag (12 mei) was aan alle voorwaarden voldaan: in een geblindeerde auto die de Nederlandsche Bank bij goudtransporten placht te gebruiken werd de reis naar IJmuiden ondernomen.

 

Opmars Duitse troepen, mei 1940. Ze kenden dus ook wel bereden eenheden.

Opmars Duitse troepen, mei 1940. Ze kenden dus ook wel bereden eenheden.

Engelse koning uit bed gebeld
Toen Juliana, Bernhard en de kinderen goed en wel op volle zee waren, diende generaal Winkelman zich op maandag 13 mei om half vier in de nacht bij paleis Noordeinde aan. Hij bracht verslag uit van de militaire situatie van dat moment. De Grebbelinie stond op het punt te vallen en de Moerdijkbruggen waren onbeschadigd in Duitse handen gevallen waardoor ‘de vesting Holland’ zowel vanuit het oosten als het zuiden bedreigd werd. Het zou eerder een kwestie van uren of dagen dan van weken zijn voordat de nederlaag een feit was.
Wilhelmina noch Winkelman dachten op dat moment aan overgeven. Het staatshoofd ondernam een ultieme poging om de nieuwe bondgenoten (Engeland en Frankrijk) tot het verlenen van militaire steun te bewegen. ’s Ochtends om kwart over vier werd de Britse koning George VI in zijn slaap gestoord door een sergeant van de politie die hem kwam vertellen dat de Nederlandse koningin voor hem aan de telefoon was. ‘Ik geloofde hem niet’, schreef de koning in zijn dagboek, ‘maar ik ging naar de telefoon en zij was het. Zij smeekte mij vliegtuigen te sturen voor de verdediging van Nederland. Ik gaf deze boodschap door aan ieder die er mee te maken had en ging weer naar bed. Het komt niet vaak voor dat men op zo’n tijdstip wordt opgebeld, en zeker niet door een koningin.’
Veel kon de Engelse koning niet toezeggen. Extra steun van de nieuwe bondgenoten viel niet te verwachten. In de loop van 13 mei werd steeds duidelijker dat de gevleugelde woorden van 1672 – het roemruchte Rampjaar – ook ten volle van toepassing leken op de meidagen van 1940: de regering was radeloos, het volk redeloos en het land reddeloos. Voor Wilhelmina stond het vast dat zij onder geen beding een gevangene van de Duitsers wilde worden. Ook hierbij vormde een andere persoon uit de Nederlandse geschiedenis, waarvoor zij grote bewondering koesterde, een inspiratiebron. Was het niet de stamvader van de Oranje-dynastie die in 1567 het zekere voor het onzekere had gekozen? Willem de Zwijger, de Vader des Vaderlands, had in dat jaar de komst van Alva, de beruchte IJzeren Hertog, en zijn Spaanse troepen niet afgewacht en had in het buitenland een veilig heenkomen gezocht.

 

Op 1 augustus 1946 bezocht Wilhelmina haar goede vriend George VI en schonk hem uit dankbaarheid voor de hulp van de Household Cavalry in de bevrijding van Nederland dertig zwarte en twee grijze paarden. (Spaarnestad Foto)

Op 1 augustus 1946 bezocht Wilhelmina haar goede vriend George VI en schonk hem uit dankbaarheid voor de hulp van de Household Cavalry in de bevrijding van Nederland dertig zwarte en twee grijze paarden. (Spaarnestad Foto)

Geschokt, geëmotioneerd en oververmoeid
Van een vlucht naar het buitenland wilde Wilhelmina nog niet weten. Op aandringen van A.Q.H. Dijxhoorn, de minister van Defensie, besloot de koningin om naar Zeeuws-Vlaanderen uit te wijken en vanuit deze enclave leiding aan het verzet tegen de Duitsers te geven. Met een klein koffertje persoonlijke bagage verliet ze om tien uur paleis Noordeinde. Met de auto werd de niet ongevaarlijke tocht naar Hoek van Holland ondernomen. Daar verscheen zij onaangekondigd rond het middaguur. Op de H.M.S. Hereward werd koers gezet richting Breskens. Vanwege de mijnenvelden voor de kust was Zeeuws-Vlaanderen echter onbereikbaar. Daarom werd de koers verlegd richting Harwich, waar aan het eind van de middag aan Parkeston Quay werd afgemeerd. Het gezelschap reisde direct door naar Londen.
‘Geschokt, geëmotioneerd en oververmoeid, een met konijnenbont gevoerde Nederlandse helm in de hand’, zo schrijft Fasseur in het tweede deel van zijn biografie van de vorstin, ‘kwam Wilhelmina in het begin van de avond op Liverpool Street Station aan. Zij werd opgewacht door haar gesprekspartner van die ochtend, koning George VI, door minister [van Buitenlandse Zaken] Van Kleffens met een handjevol Nederlandse diplomaten en – het enige lichtpuntje op deze rampzalige dag – door Juliana en Bernhard. Als gast van het Britse koningshuis nam zij haar intrek op Buckingham Palace.’
Gekleed in reistoilet, met een klein koffertje in de hand, maakte zij niet de indruk met een buitenlands verblijf, laat staan met een van langere duur, rekening te hebben gehouden. Evenmin kon zij bevroeden dat zij in de daaropvolgende jaren, naast sombere momenten, ook de mooiste uren van haar halve eeuw durende koningschap zou beleven.
(Cor van der Heijden)

(Openingsbeeld: Kroonprinses Juliana met haar oudste dochter Beatrix op de vlucht naar Engeland, via IJmuiden. (Spaarnestad Foto))

Zie voor het volledige artikel, plus tal van andere stukken over het begin van de Tweede Wereldoorlog, de nieuwste G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!

 


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder