Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Koningsdrama Leopold III

11 maart 2015 Siebrand Krul

Met de historische woorden ‘Wat er ook moge gebeuren, mijn lot zal het uwe zijn’ voltrok Leopold III zijn eigen koningsdrama. Zijn dagorder van 26 mei 1940 was bedoeld om zijn soldaten te velde een hart onder de riem te steken. De krijgskansen zagen er inderdaad heel somber uit. Wat de soldaten niet wisten, was dat intussen Leopolds ministers het grondgebied hadden verlaten om in Frankrijk de strijd tegen Nazi-Duitsland voort te zetten. Leopolds koppigheid kostte hem tien jaar later de kroon.

Het moet een gesprek van zombies geweest zijn, daar bij het ochtendgloren in het historisch beladen decor van het kasteel van Wijnendaele, nabij Torhout. Overmand door stress en slapeloosheid en in het besef dat de uitkomst van het onderhoud voor ’s lands toekomst beslissend zou zijn, gingen de koning en zijn ministers een laatste keer de discussie aan. Een gesprek van man tot man, zonder protocollaire etiquette, intens en passioneel maar ook waardig, getuigde Paul-Henri Spaak later.
Eerste minister Hubert Pierlot en zijn ministers Spaak, Arthur Vanderpoorten en Hubert Denis hadden op 25 mei rond één uur ’s nachts besloten het land te verlaten. Volgens de laatste informatie kon het leger nog hooguit één à twee dagen standhouden. Ze wilden een laatste poging ondernemen om de koning over te halen samen met hen te vluchten. Voor Leopold III hoefde dat ultieme onderhoud niet want het verschil in visie was al maanden, zelfs jaren duidelijk.

 

Cynische spotprent op het gedrag van de koning die zijn volk in de steek laat.

Cynische spotprent op het gedrag van de koning die zijn volk in de steek laat.

Halsstarrig
Alleen via een telefoonboek konden de minister traceren waar hun koning verbleef. Ze boden zich om 5.10 uur ’s morgens aan. Iets langer dan een uur duurde de audiëntie. De breuk tussen de koning en de verkozen vertegenwoordigers van het volk was definitief. ‘De ministers die bij mij met de deur in huis komen vallen, hebben zichzelf lange uren gegund voor het herkauwen van de vragen die ze mij stellen. Hun weg is overigens duidelijker en gemakkelijker, want zij geloven in een Frans mirakel…’, herinnerde de vorst zich later. Voor zichzelf had hij een roemrijker parcours uitgestippeld…
Leopold zelf raakte stilaan overtuigd van een overwinning van nazi-Duitsland. 14 mei –de dag dat Nederland capituleerde- sloegen Duitse troepen ter hoogte van Sedan een bres langs de Maginotlinie. Voor de Duitse oorlogsmachine lag de Noord-Franse vlakte open. De enige vraag die de wereld bezighield, was of de Duitsers richting Parijs zouden marcheren of richting Kanaal. In dat laatste geval dreigde het Belgische leger omsingeld te worden. Cruciale vragen stelden zich; nog moeilijkere beslissingen moesten genomen worden.

 

In betere tijden: rijtoer met koningin Wilhelmina.

In betere tijden: rijtoer met koningin Wilhelmina.

Ingefluisterd
Zwart op wit valt het niet te bewijzen, maar Leopolds halsstarrige weigering om te vluchten lijkt hem ingefluisterd te zijn door Emile Galet, op dat ogenblik verbindingsofficier in het Franse hoofdkwartier en vooral de belangrijkste militaire raadgever van koning Albert in de Eerste Wereldoorlog. Hij kon bogen op een indrukwekkende militaire carrière en was zowat de incarnatie van de Belgische militaire neutraliteitspolitiek. Twee dagen vooraleer de Fransen tot het besef kwamen dat Parijs niet het doelwit van de manoeuvres van het Duitse leger was, maande hij het opperbevel in Breendonk aan, na te denken over de middelen om te ontsnappen aan een Duitse omsingeling. Behalve dat militaire doorzicht had hij ook nog een opmerkelijke politieke raad: dat noch de koning, weduwnaar sinds 1935, noch koningin Elisabeth, weduwe van de ridder-koning Albert, het land mochten verlaten. Precies diezelfde dag was Wilhelmina met haar kinderen ingescheept, richting Engeland. Galet is welhaast zeker ondersteund door Hendrik De Man, adviseur in de buurt van de koning, socialistisch politicus en als reserveofficier tijdens de Achttiendaagse Veldtocht in de nabijheid van de koning als raadgever op het hoofdkwartier van het Belgisch leger. Volgens sommigen was De Man de echo op 27 mei om te capituleren. De Man had ook de nodige Nieuwe Orde sympathieën.

 

De conservatief-nationalistische Franse krant Le Journal vatte de capitulatie van Leopold II samen in één woord: verraad.

De conservatief-nationalistische Franse krant Le Journal vatte de capitulatie van Leopold II samen in één woord: verraad.

Breuk tussen monarchie en politiek
Voor de Belgische regering was het verdere verloop van de oorlog een uitgemaakte zaak. Het leger moest zo lang mogelijk en in overleg met de geallieerde legers standhouden op eigen grondgebied. Indien dat niet lukte, moest het, volledig of deels, in Frankrijk de strijd voortzetten. En de koning moest in elk geval tijdig ontkomen en een nieuw leger vormen dat de strijd zou voortzetten. Als staatshoofd symboliseerde hij de continuïteit van het land. Hij was de enige die kon onderhandelen over een vredesverdrag, welke ook de afloop van de oorlog was.

Dankbare Belgen brengen bloemen naar het paleis in Brussel om koning Leopold III te danken voor zijn beslissing om een eind aan de oorlog te maken. (Beeldbank WO2-NIOD)

Dankbare Belgen brengen bloemen naar het paleis in Brussel om koning Leopold III te danken voor zijn beslissing om een eind aan de oorlog te maken. (Beeldbank WO2-NIOD)

Leopold III wilde zich bij die visie niet neerleggen, noch als staatshoofd, noch als opperbevelhebber. Het zou het einde zijn van de neutraliteitspolitiek. Sinds 10 mei volgde hij dag en nacht de militaire operaties vanuit het Belgische hoofdkwartier. De vorst had nooit een hoge dunk van de politieke klasse gehad, maar onder de oorlogsomstandigheden kwam het tot een open breuk. Hijzelf had al zijn invloed aangewend opdat het land vanaf 1936 een politiek van zelfstandigheid en vanaf september 1939 zelfs een politiek van strikte neutraliteit voerde. Dit veronderstelde hogere budgetten voor Landsverdediging en een verlenging van de dienstplicht wat onder meer voor wrevel zorgde aan de linkerzijde. Samen met Wilhelmina ontplooide hij een diplomatiek initiatief om de kleine landen van het continent samen te brengen in een soort ‘moreel’ verbond. De Duitse inval en het uitblijven van Engelse en Franse garanties maakten hem enkele illusies rijker.
(Luc Minten)

Openingsbeeld: Samen met zijn minister van Landsverdediging generaal Henri Denis inspecteert Leopold de troepen.

Lees de andere helft van dit boeiende artikel, en bekijk veel illustraties, in de nieuwste G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder