Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Belgiës verloren neutraliteit

11 maart 2015 Siebrand Krul

Vrijdag 10 mei 1940 beloofde volgens de weersverwachting van het KMI een mooie lentedag te worden. Gemobiliseerde dienstplichtigen hoopten op 9 mei nog een verlofpas voor vijf dagen te kunnen bemachtigen. Zij werden samen met de verlofgangers, de burgers en de politici die gehoopt hadden om de oorlogsdans te kunnen ontspringen onzacht gewekt bij het ochtendgloren. Duitse bommenwerpers en jachtvliegtuigen waren in de nacht opgestegen om bij verrassing militaire vliegvelden aan te vallen in Nederland, België en Frankrijk.

Zonder formeel ultimatum of oorlogsverklaring viel Duitsland na een kwart eeuw opnieuw Luxemburg en België binnen, en nam er nu ook maar Nederland erbij. Politici waren geschokt en de kluts kwijt, maar in feite was het een sinds lang aangekondigde aanval. Sinds Duitsland na de machtsovername door de Nazi’s de militaire en territoriale dwangmaatregelen van het Verdrag van Versailles ongeldig beschouwde en zijn leger herbewapende, begon het aftellen naar een volgend gewapend conflict. De angst van de politieke leiders van Frankrijk en Groot-Brittannië om militair te reageren op de annexionistische uitdagingen van Hitler leidde tot een politiek van Appeasement, toegeven om zo tijd te kopen om de eigen strijdkrachten te kunnen moderniseren. De Duitse inval in Polen op 1 september 1939 betekende de start van een onwerkelijke oorlog, toch in West-Europa. Het Franse leger trok zich na een voorzichtig offensiefje in het Saarland – tot een kilometer voor de Duitse Westwall – midden september 1939 terug achter de veilige Maginotlinie. Het volledig gemechaniseerde Britse expeditieleger werd langzaam aan gevormd in Frankrijk. Buiten wat verkenningsvluchten gebeurde er weinig: de Franse en Britse troepen wachtten af in wat als een Schemeroorlog werd bestempeld.

Het Duitse leger marcheert op 5 juni door Brugge, dat op 28 mei was veroverd. (Beeldbank WO2-NIOD)

Het Duitse leger marcheert op 5 juni door Brugge, dat op 28 mei was veroverd. (Beeldbank WO2-NIOD)

 

Versleten oorlogstuig
Gewapende en strikte neutraliteit werd in België en Nederland als een garantie gezien om aan de oorlog te kunnen ontsnappen. Toen de internationale spanning rond Polen toenam, besloot de Belgische regering op 25 augustus 1939 om reservisten van de eerstelijnseenheden op te roepen en extra wapens te kopen. Nederland volgde het voorbeeld op 28 augustus. Na de Duitse inval in Polen en de oorlogsverklaring van Frankrijk en Groot-Brittannië werd de mobilisatie uitgebreid. Doordat de dreiging aanhield, bleven vele reservisten onder de wapens. Om de ontwrichting van de economie te voorkomen, kregen tienduizenden miliciens die voor het bedrijfsleven en de administratie noodzakelijk waren, onbepaald verlof. Hun minder fortuinlijke gemobiliseerde collega’s dienden vooral veldversterkingen te bouwen. De verlofregelingen, de karweien, het wacht lopen, te weinig oefeningen en de verveling ondergroeven het moreel van vele soldaten, zeker in de eenheden van tweede reserve, die met versleten materieel uit de vorige Wereldoorlog waren uitgerust.

Krampachtige neutraliteit
Op 10 januari 1940 crashte een Duits militair vliegtuig bij Maasmechelen. De Duitse bemanning probeerde de meegenomen dossiers te verbranden, maar opmerkzame Belgische soldaten konden de meeste papieren redden. De vondst bleek zeer interessant: het waren plannen voor de invasie van de Lage Landen. Het werd evenwel gecatalogiseerd als een Duits dwaalspoor. Angstvallig werd vermeden om officiële contacten te organiseren tussen de Nederlandse, Belgische, Franse en Britse militaire hoofdkwartieren. De Belgische stafchef luitenant-generaal Edouard Van den Bergen had na deze vondst afspraken gemaakt met de Fransen en Britten om bij een Duitse aanval België direct binnen te rijden en werd daarvoor uit zijn functie ontheven. De schrik om Duitsland een reden te geven om aan te vallen, was alomtegenwoordig.

 

Onschuldige burgerslachtoffers.

Onschuldige burgerslachtoffers.

Door de Ardennen
Toch geloofden alle militaire hoofdkwartieren dat de Duitse aanval een aangepaste versie van het Von Schlieffenplan van 1914 zou zijn. De sterke Maginotlinie maakte het immers de enige optie om Frankrijk via België aan te vallen. De gecompromitteerde Duitse aanvalsplannen werden in Berlijn aangepast door de belangrijkste aanvalsas te verplaatsen van de regio Luik naar de Belgische Ardennen. Bij manoeuvres van het Belgische leger was al gebleken dat (lichte) pantsers en gemechaniseerde infanterie zich snel doorheen de Ardennen konden verplaatsen. Ook Franse oorlogsspellen maakten duidelijk dat het gebied minder ondoordringbaar was dan wat de oudere generaals graag geloofden. De Franse legerleiding liet na om haar eigen Ardennen beter te verdedigen.
De Duitse inval van 9 april in Denemarken en Noorwegen diende de aanvoer van Zweeds ijzererts naar Duitsland veilig te stellen. Tegelijkertijd zou de bezetting van deze landen de Duitse Kriegsmarine en Luftwaffe een betere uitvalsbasis bieden om de Britse Royal Navy gemakkelijker te kunnen bevechten. Met de overval op twee neutrale landen was het duidelijk dat een Duitse aanval tegen Frankrijk via de Lage Landen niet lang meer op zich zou laten wachten.

Links ontwapende Belgische soldaten (Ardeense Jagers), rechts oprukkende Duitsers. De middenbaan is vrij voor gemotoriseerde Duitse troepen.

Links ontwapende Belgische soldaten (Ardeense Jagers), rechts oprukkende Duitsers. De middenbaan is vrij voor gemotoriseerde Duitse troepen.

 

Ineenstorting
Het vliegveld van Schaffen (bij Diest), waar de elf beschikbare Hurricanes mooi opgelijnd of in hangars stonden, was die ochtend zoals alle militaire vliegvelden een hoofddoel van de Duitse Luftwaffe. Ze werden op de grond uitgeschakeld. De eerste twee dagen werden 101 van de 184 Belgische toestellen vernield. Wat er nog restte aan Fairey en Renard toestellen was alleen geschikt voor verkenningsvluchten, beschermd door enkele Fiat CR 42 en Gloster Gladiator dubbeldekker jachtvliegtuigen. De Belgische luchtmacht was door de uitschakeling van de Hurricanes zijn tanden kwijt. Enkel een smaldeel Fairey Battle lichte bommenwerpers was nog inzetbaar als eerstelijns gevechtseenheid. Zij probeerden op 11 mei vanaf hun oorlogsbasis in Aalter tevergeefs om de niet gesprongen bruggen over het Albertkanaal te vernielen. Aangezien ze als verkenningstoestellen waren aangekocht, waren ze geleverd zonder bommenrichterssysteem.

Een onafzienbare colonne van verslagen Belgische soldaten marcheert door de stad Lokeren op weg naar hun depots. (Beeldbank WO2-NIOD)

Een onafzienbare colonne van verslagen Belgische soldaten marcheert door de stad Lokeren op weg naar hun depots. (Beeldbank WO2-NIOD)

Het vasthouden aan een forten- en bunkergordel langsheen de Maas (rond Luik en Namen) en het Albertkanaal (en zijn afleidingskanalen in de Kempen), hield niet alleen veel vestingstroepen vast, maar bleek ook snel waardeloos na de val van het gloednieuwe fort Eben Emael op 10 mei, meteen op de eerste oorlogsdag. Schermutselingen aan de grens en de dekkingsstellingen langs het Albertkanaal moesten de Duitsers afremmen en de geallieerden tijd geven om zich achter de weerstandsstelling Breda-Antwerpen-Koningshooikt-Leuven-Waver-Gembloers-Rhines-Namen te verschansen. Achter de Maas zouden de Franse troepen verbinding maken met hun eigen Maginotlinie. Duitse pantsers trokken echter reeds op 13 mei over de Maas en braken vanaf 15 mei na de val van Sedan verder door in Frankrijk.
(Harry van Royen)

openingsbeeld: Brussel is in Duitse handen. Nadat de burgemeester capituleerde, trokken Duitse troepen in de ochtend van 18 mei 1940 de stad binnen. Duitse geniesoldaten passeren een door het Belgische leger vernielde brug. (Beeldbank WO2-NIOD)

Lees de andere helft van dit boeiende artikel, en bekijk veel illustraties, in de nieuwste G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder