Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Achter de vijand aan

03 maart 2015 Siebrand Krul

Ondanks de aanzwellende geruchten van een aanstaande Duitse aanval, was G. Krämer, journalist bij het Twentsche Dagblad Tubantia, net als miljoenen andere Nederlanders, donderdag de 9de mei 1940 naar bed gegaan met het gevoel dat het wel zou meevallen en dat Hitler de neutraliteit van Nederland zou respecteren. Het geronk van vliegtuigmotoren, zo krachtig dat de ruiten rinkelden, enkele uren later, hielp hem uit de droom. Het was oorlog.

 

 

In allerijl haastte hij zich op de fiets naar het redactiebureau van zijn krant. Van oorlogsgeweld in de stad was bijna niets te merken. Af en toe reden motorordonnansen langs, maar dat was dan ook alles; De oorlog was het Oosten voorbij, voor men er erg in had.
Zijn collega, G. Ballintijn, stond ondertussen voor hetere vuren. De avond tevoren was hij op terugweg van Rotterdam naar Enschede even voorbij Lochem aangehouden door een sergeant. Deze meldde hem dat doorrijden onmogelijk was, omdat het leger de wegen had versperd. Gelukkig had hotel ‘Bak’ nog een kamer vrij. Daar trof hij andere gestrande reizigers. De stemming was opperbest. Loos alarm, dat was het; morgen zouden de versperringen weer opgeruimd zijn.

Soldaten-der-Weltfront

 

Bruggen de lucht in

Niet dus. Het aanzwellende motorgeronk enkele uren later dreef de gasten naar buiten. Daar hoorden zij overal knallen van ontploffende trottylladingen die bevestigd zaten aan bomen en in de verte explosies onder de bruggen die in de lucht sprongen. Verbijsterd keken ze naar de overvliegende oorlogsmachines. Niemand luisterde naar de burgemeester die driftig zijn dorp doorfietste en iedereen gelastte naar binnen te gaan. Korte tijd later zag Ballintijn hoe de eerste ‘siegesbewusste’ Duitsers naderden. Zij zien er luguber uit in hun gevlekte camouflage-uniformen. Zij kruipen over den grond, tastend naar eventuele gevaren in den vorm van landmijnen. Met verbazingwekkende snelheid ruimen ze de bomen en andere versperringen op. Hoewel het hem krachtig werd ontraden, besloot Ballintijn te proberen Enschede te bereiken. Tot zijn grote verbazing maakten de tegemoetkomende Duitse colonnes voor hem ruim baan, alsof de inval een ‘Spaziergang’ was.

De Duitsers zetten 900 vliegtuigen in bij de aanval op Den Haag maar door het hevige afweervuur mislukte de operatie. Veel neergehaalde vliegtuigen kwamen terecht in de weilanden rond de stad. (Beeldbank WO2-NIOD-DiaArchief Mr. A. Hustinx

De Duitsers zetten 900 vliegtuigen in bij de aanval op Den Haag maar door het hevige afweervuur mislukte de operatie. Veel neergehaalde vliegtuigen kwamen terecht in de weilanden rond de stad. (Beeldbank WO2-NIOD-DiaArchief Mr. A. Hustinx

Verslag van de inval

Maandagochtend 13 mei, redactievergadering bij Tubantia. Besloten werd Krämer en Ballintijn een auto ter beschikking te stellen om achter de Duitsers aan te gaan en verslag te doen van de inval. Gedurende drie weken doorkruisten zij het land en bezochten de Afsluitdijk, de Grebbelinie, de Peel-Raamstelling in Brabant, Den Helder, Rotterdam, Middelburg, Zeeuws-Vlaanderen en vele andere plekken. Het leverde indrukwekkende rapportages op met indringende foto’s, waardoor het lezerspubliek van Tubantia waarschijnlijk het best op de hoogte was van hetgeen zich in de meidagen van 1940 heeft afgespeeld. Na de bevrijding bundelden beide journalisten hun ervaringen samen in een boekje De meidagen van 1940. Op oorlogsreportage in Nederland. Aan de hand van dit boekje treden wij in de voetsporen van deze twee wakkere verslaggevers. Wij zullen niet alle tochten herbeleven, maar volstaan met een selectie.

Uw-bebrijding-is-gekomen

 

Brug bij Zutphen

Maandag 13 mei, Tweede Pinksterdag. Direct na de vergadering ging het duo richting Zutphen. Zij hadden verwacht grote formaties oprukkende Duitsers te zien, vernielde wegen, onoverkomelijke hindernissen. Niets van dit alles. Wel viel op dat op veel strategische punten rode wegwijzers stonden met een witte hoofdletter E, kennelijk van het woord ‘Einmarsch’. Het was moeilijk een gevoel van teleurstelling te onderdrukken. Hoe kon het dat zo weinig tegenstand was geboden, dat ‘wij’ het de Duitsers zo makkelijk hadden gemaakt? Maar dan staan ze toch plotseling voor hun eerste ernstige vernieling. De imposante brug over de IJssel bij Zutphen, die enkele jaren eerder was voltooid en de somma van 35.000 gulden had gekost, lag zielloos in het water, opgeblazen bij het naderen van de Duitse horde. Helaas hadden onze onbetrouwbare buren daar rekening mee gehouden. Binnen de kortste keer hadden hun genietroepen een pontonbrug gelegd. Over deze brug ging het verder richting Amersfoort. Daar bleek verder rijden niet mogelijk, omdat bij de Grebbeberg nog hevig werd gevochten.

Een vrouw (met kind?) kijkt hoe de Duitsers in Wageningen hebben huisgehouden. (Beeldbank WO2-NIOD)

Een vrouw (met kind?) kijkt hoe de Duitsers in Wageningen hebben huisgehouden. (Beeldbank WO2-NIOD)

De Grebbeberg

Het was nog vroeg in de middag van dinsdag 14 mei toen Krämer en Ballintijn hun auto wilden instappen voor hun tweede tocht. Even keken zij omhoog, omdat juist op dat moment een eskader Duitse bommenwerpers voorbij vloog. Pas later vernamen zij dat deze op weg waren naar Rotterdam om daar hun bommenlast af te werpen. Tegen het vallen van de avond bereikten zij Arnhem. Daar, in een café, hoorden zij op de radio dat het Nederlandse leger, met uitzondering van de troepen in Zeeland, de wapens had neergelegd. Versuft hoorden zij het bericht aan van de capitulatie, maar naast hen riep een vrouw in gebrekkig Nederlands met een zwaar Duits accent juichend uit: ‘Nu is mijn man gered, want hij is in het Nederlandsche leger. Wat kan mij Holland schelen’. Wij draaien ons om om dit verachtelijk wezen niet meer te zien. In deze droeve dagen beklagen wij de Nederlanders, die met een Duitsche vrouw zijn getrouwd.

Heldendood

De volgende ochtend vertrokken zij richting Wageningen om het strijdtoneel op de Grebbeberg te bezoeken. Ter plekke aangekomen constateerden zij met de enige trots dat zij de eerste niet-militairen waren die zich hier vertoonden. Wageningen bood een trieste aanblik. De enige levende wezens die zij hier aantroffen, waren Duitsers die bezig waren met het schoonmaken van de weg. Alles lag hier voor het grijpen, zoals een brief van een meisje aan haar geliefde, een Nederlandse soldaat, zomaar op een tafeltje in een café. Over de Grebbeberg ging het verder. Met onverholen leedvermaak keken zij naar de talloze gesloten Duitse auto’s met daarin de lijken van honderden gesneuvelde soldaten. Maar de stemming sloeg om toen zij hun auto uitstapten om het slagveld van de Grebbeberg in al zijn verlatenheid te inspecteren. Wat we nu zien leent zich niet voor een uitvoerige beschrijving. We ontblooten het hoofd want hier liggen in hun veldgrijze uniformen onze mannen die hun leven hebben gegeven voor Nederland en Oranje. Overal waar zij liepen, zagen zij kanonnen met de hulzen van verschoten granaten, lijken van paarden, kapotgeschoten auto’s, verwrongen fietsen en daar tussenin de verstarde gezichten van hen die voor de verdediging van den alouden grond en het erfgoed der vaderen den heldendood hadden gevonden. Alvorens huiswaarts te gaan, werd Rhenen aangedaan. Het stadje bleek grotendeels verwoest te zijn, maar gelukkig stond de Cuneratoren nog fier overeind.

Verwoest Rhenen, met de Panoramamolen. De foto is genomen vanuit de Cuneratoren. (Beeldbank WO2-NIOD)

Verwoest Rhenen, met de Panoramamolen. De foto is genomen vanuit de Cuneratoren. (Beeldbank WO2-N

Rhenen verwoest

Op weg naar huis werd nog even gestopt op de Grebbeberg om foto’s te nemen. Terwijl zij daarmee bezig waren, werden zij aangehouden door een Duitse militair die op barse toon hen dwong hun camera af te geven. Gelukkig werden zij niet gefouilleerd, zodat het rolletje met opnames van de verwoesting van Rhenen onontdekt bleef.

Het puin van het gebombardeerde centrum van Middelburg wordt opgeruimd. (Beeld WO2/NIOD)

Het puin van het gebombardeerde Middelburg wordt opgeruimd. (Beeldbank WO2/NIOD)

 

De weg terug naar Enschede was een ontluisterende ervaring. Zij passeerden een onafgebroken colonne van Duitse legervoertuigen met duizenden soldaten die aanmatigend uit volle borst ‘Heute gehört uns Deutschland und morgen die ganze Welt’ zongen. In Zutphen aangekomen vertelden de klokken ons, dat de Amsterdamsche tijd verleden was geworden en dat wij ons voortaan hadden te houden aan den overweldiger en dus ook aan diens tijdrekening. Voor hoe lang, vroegen zij zich af.
(Ben Speet)

Openingsfoto: Verwoestingen in de Kruisstraat in Rhenen, tijdens de gevechten rond de Grebbeberg. (Beeldbank WO2-NIOD)

Lees de andere helft van dit boeiende artikel, plus alle foto’s, in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. Te koop vanaf 11 maart. Deze editie staat geheel in het teken van de herdenking van 75 jaar na de Duitse inval in 1940.


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder