Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Livingstones verloren dagboek

06 januari 2015 Siebrand Krul

Eén van de beroemdste verhalen uit de geschiedenis van de ontdekkingstochten is de speurtocht die Stanley in de jaren zeventig van de 19de eeuw ondernam om de spoorloos verdwenen missionaris/ontdekkingsreiziger Livingstone in donker Afrika op te sporen. Het werd een ongekend heldenepos, maar zijn dagboek vertelt een heel ander verhaal dan het grote publiek kreeg te lezen. Dat weten we nu zijn 'onleesbare' dagboek alsnog is ontrafeld.

 

Het laatste decennium uit het leven van David Livingstone liep niet zoals de befaamde Schotse missionaris en ontdekker het graag wilde. In 1862 kwam zijn lang verwaarloosde vrouw Mary hem dan eindelijk in Mozambique vergezellen, maar ze liep al snel een fatale malariabesmetting op. Dat weerhield de weduwnaar er niet van om onverdroten voort te gaan met zijn zoektocht naar een bevaarbare route over de Zambezi rivier met als doel verbetering van de handel en het frustreren van de slavenhandel waaraan vooral Arabieren en Portugezen veel geld verdienden. Na veel geploeter met de stoomboot die vergeefs stroomversnellingen en ondiepten poogde te overwinnen, moest hij in 1864 alsnog opgeven, zeven jaar voor de veelbesproken ontmoeting met Henry Morgan Stanley. De meeste van zijn mannen hadden er de brui aan gegeven of waren ook aan ziekten ten prooi gevallen. Livingstone moest terug naar Groot-Brittannië, waar hij uit de publieke gratie viel omdat het hem niet was gelukt een bevaarbare route van de Zambezi te vinden.

De katoenfabriek waar Livingstone als kind eindeloos lange en saaie werkdagen maakte. Met ijzeren discipline ploeterde hij zich geheel op eigen kracht door studies en ontvluchtte het troosteloze bestaan van een armoedige fabrieksarbeider nabij Glasgow.

De katoenfabriek waar Livingstone als kind eindeloos lange en saaie werkdagen maakte. Met ijzeren discipline ploeterde hij zich geheel op eigen kracht door studies en ontvluchtte het troosteloze bestaan van een armoedige fabrieksarbeider nabij Glasgow.

Zoeken naar de bron van de Nijl
Op zoek naar eerherstel keerde Livingstone twee jaar later terug naar Afrika, nu met als doel het vinden van de bron van de Nijl. Hij had nu nog meer last van onwillig personeel, dat hem bovendien beroofde van voedsel en medicijnen. Geplaagd door longontstekingen, cholera en parasitaire huidziektes had Livingstone geen andere keus dan Arabieren om hulp te vragen, de vermaledijde slavenhandelaars.
Wat er daarna is gebeurd, hangt af van wat je leest: de officiële versie van Livingstones uitgever in 1874, of Livingstones dagboek die door wetenschappers als betrouwbaarder worden gezien, zeker over de periode 1871-1873. Maar tot voor kort was het dagboek volstrekt onleesbaar. Bij gebrek aan papier en inkt gebruikte Livingstone het sap van een plaatselijke bes om te schrijven op een editie uit 1869 van The Standard die een vriend hem had gestuurd (en die hij pas in 1871 ontving).

Scans die wetenschappers van de verdwenen dagboeken maakten.

Scans die wetenschappers van de verdwenen dagboeken maakten. Boven het origineel op krantenpapier, onder het resultaat van blauwlichtonderzoek: de tekst wordt leesbaar.

 

Archimedespalimpest
In 1873 stierf Livingstone in een dorp in Zambia, lijdend aan malaria en dysenterie. Samen met zijn lijkt werd het dagboek naar huis gestuurd. Al een klein jaar later bleek het bessensap-schrift nagenoeg onleesbaar te zijn geworden en de smoezelige krant als achtergrond maakte het er niet beter op. Zodoende bleven zijn zieleroerselen zowat anderhalve eeuw verborgen. Adrian Wisnicki, een Engelse professor van de Universiteit van Nebraska-Lincoln en fellow in het Center for Digital Research in the Humanities, hoorde in 2000 van het bestaan van het dagboek en raakte zo gefascineerd dat zijn specialisme verschoof naar het betrekkelijk nieuwe vakgebied van digitale geesteswetenschappen. De beoefenaars hiervan gebruiken computers, technologie en social media om vragen te verspreiden onder vaklieden in allerlei disciplines, van literatuur tot kunstgeschiedenis. Eén van de eerste objecten hiervan was de Archimedespalimpest, een 10de-eeuwse perkamenttekst met een verborgen en onbekende tekst van Archimedes die in de 13de eeuw door een monnik werd uitgegomd om ruimte te maken voor een religieus epistel. Met verschillende lichttechnieken worden de teksten langzaam weer gescheiden. ‘Worden’, want het werk vordert moeizaam, maar nu al weten we van Archimedes’ Methode van mechanische stellingen –een verloren gewaand werk- maar ook van een eveneens verloren gedacht commentaar op Aristoteles Categorieën door Alexander of Afrodisias en als klap op de vuurpijl het enige bekende manuscript van Hyperides, een 4de-eeuwse Atheense politicus.

David Livingstone met zijn dochter. Een gezinsleven onderhield de ontdekkingsreiziger niet.

David Livingstone met zijn dochter. Een gezinsleven onderhield de ontdekkingsreiziger niet.

Geschreven met besseninkt
Wisnicki is niet met deze hightech opgegroeid. Hij was een klassiek geschoold wetenschapper die gegrepen werd door de belevenissen van Britse 19de-eeuwse ontdekkingsreizigers naar Afrika, in het bijzonder de ontwikkeling van hun rauwe maar vaak accurate dagboeken naar gepolijste boeken die ervan werden gemaakt, zwanger van heldendom, moed, vaderlandsliefde, gevaar en ontdekkingen, alles om maar zoveel mogelijk boeken te verkopen. In menig geval, aldus Wisnicki, is het percentage fictie in die boeken even groot als het deel non-fictie. Ziedaar zijn interesse in de bronnen en hoe hij uitkwam bij Livingstone, de beroemdste van al die mannen en zodoende kwam hij ook op het spoor van het verdwenen dagboek. Maar toen hij die eenmaal in handen had, weggestopt in verschillende kasten in het David Livingstone Centre buiten Glasgow, bleken ze ten enenmale onleesbaar. In een bevlieging contacteerde hij toen een vriend die met digitale onderzoeksmethoden werkte en had in een ommezien dertig reacties die hem op weg wilden helpen en die vooral wezen naar het project rond de Archimedespalimpsest. Eén van de daarbij betrokken onderzoekers, Roger Easton, nam contact op. En inderdaad: digitale geesteswetenschappen bleken de sleutel. Wisnicki was om.

De route dwars door het Afrikaanse continent, in toentertijd voor Europeanen volstrekt onbekend gebied.

De route dwars door het Afrikaanse continent, in toentertijd voor Europeanen volstrekt onbekend gebied.

Uiteindelijk werden 3.000 ruwe scans gemaakt, met een datavolume van 750 gigabite. Uit alle hoeken van de wereld werd hulp geboden. Zo ging Keith Knox uit Hawai beelden te lijf met een speciale blauwe lamp waardoor letters sowieso beter zichtbaar worden. Toen Wisnicki aan de andere kant van de wereld ’s ochtends vroeg in zijn pyama het resultaat zag, viel hij bij wijze van spreken van zijn stoel van verbazing.

Chuma en Susa, Livingstones helpers.

Chuma en Susa, Livingstones helpers.

Goede Arabieren
Uiteindelijk is zo’n 99 procent van Livingstones dagboek leesbaar gemaakt. De ontdekkingsreiziger schreef makkelijk, dat scheelt. Zijn aantekeningen beginnen op 23 maart 1871. Gedwongen door tekort aan van alles was Livingstone dus om hulp naar de Arabieren gegaan die hij tot zijn eigen teleurstelling na een poosje aardig begon te vinden. ‘De Arabieren zijn erg goed voor ons, ze sturen elke dag klaargemaakt eten’, aldus zijn notities. Hij vertelde hen over de Bijbel, over hoe muskietennetten te maken en dronk gefermenteerd bananesap met hen, waar hij onmiddellijk mee stopte. Het werd een ingewikkelde relatie van kameraadschap en haat. Spoedig keek hij neer op mensen uit zijn omgeving, kreeg er een hekel aan. Kon hij in het verleden goed omgaan met de Afrikanen, met deze handelaars werd dat faliekant anders. Hij kreeg het niet voor elkaar om een nieuw team te maken op de zoektocht naar de Nijlbron te hervatten. ‘De Manyeme zijn onbetrouwbaar en ze roepen onheil over henzelf af’, aldus Livingstone over de Bantoevolken.

Ontdekkingsreizigers waren nationale helden die ook instonden voor grote commerciële successen met boeken en lezingen.

Ontdekkingsreizigers waren nationale helden die ook instonden voor grote commerciële successen met boeken en lezingen.

Stanley en Livingstone in gesprek.

Stanley en Livingstone in gesprek.

Geweld uit wanhoop
Dagen werden weken en in juni was er nog altijd geen vaartuig. Livingstone verklaarde zichzelf tot slachtoffer van valsheid en deed wat de Arabieren hem adviseren: geweld gebruiken om zijn zin te krijgen. Wisnicki volgt het verhaal op de voet: Livingstone trekt in wanhoop het veld in om te krijgen wat hij wil om eindelijk op pad te gaan. Hij raakt beetje bij beetje het zicht op de werkelijkheid kwijt en begint zich methoden toe te eigenen die passen bij slavendrijvers om controle te krijgen over hun koopwaar. Hij stuurt op zeker moment een paar man eropuit naar een dorp in de buurt om zijn zin te krijgen. Mocht de chief niet meewerken, dan moesten er wat mensen afgetuigd worden, net zolang tot ze toegaven. In die tijd en die omgeving geen al te schokkend voornemen, maar voor Livingstone was dit echt een stap van de beschavingsladder af.

Henry Morton Stanley.

Henry Morton Stanley.

Op 15 juli echter kreeg hij de schrik van zijn leven. Zijn handelaars waren naar een markt in de buurt gegaan en hadden lukraak in de menigte geschoten en hier en daar woningen in brand gestoken. Er vielen minsten 300 slachtoffers, waaronder veel vrouwen en kinderen. Livingstone was in shock en geestelijk gebroken. Wisnicki leest voor uit het dagboek: ‘I was so ashamed of the bloody Moslem company in which I found myself that I was unable to look at the Manyema. . . This massacre was the most terrible scene I ever saw.’ Het is duidelijk: Livingstone is op de verkeerde weg. Dat realiseert hij zich, hij keert direct weer oostwaarts, richting het dorp Ujiji. Eenmaal daar aangekomen hoort hij geruchten dat een Engelsman in de buurt is gesignaleerd. Daar eindigt het dagboek.

Livingstone en zijn gezelschap wordt aangevallen. In werkelijkheid waren stroomversnellingen en ondiepten veel ernstiger tegenslagen dan wilde dieren.

Livingstone en zijn gezelschap wordt aangevallen. In werkelijkheid waren stroomversnellingen en ondiepten veel ernstiger tegenslagen dan wilde dieren.

New York Herald
Vanaf 1869 was elk westers contact met Livingstone verbroken. Daarom bedacht James Gordon Bennet jr., uitgever van de New York Herald, dat zijn krant de ontdekkingsreiziger wel even zou opsporen. Daar zouden de lezers van smullen. Vandaar dat hij Stanley in de arm nam, een Welshe journalist en ook ontdekkingsreiziger. De onderneming duurde twee jaar en werd een denderend succes.

Een doodzieke Livingstone wordt in een draagzak vervoerd; het einde nadert.

Een doodzieke Livingstone wordt in een draagzak vervoerd; het einde nadert. Het gebalsemde lichaam zou naar Schotland terug gaan, samen met zijn dagboeken, zijn hart werd in Afrikaanse grond begraven.

 

Zo’n twee weken na het afsluiten van het dagboek zou Stanley de beroemde groet hebben gebracht: ‘Dr. Livingstone, I presume?’ Vanaf dat moment verandert er weer van alles voor Livingstone. Hij wordt weer de felle abolitionist en held en de morele corruptie die bezit van hem had genomen getuige zijn laatste dagboekaantekeningen waren als sneeuw voor de zon verdwenen. Van Stanley kreeg hij nieuw notitiepapier en schreef diverse dagboeken vol voor hij twee jaar later zijn laatste adem uitblies. Overigens is Wisnicki van plan om ook die aantekeningen uit te geven zodat het beeld compleet is.
(Rachel Nuwer/Smithsonian)

In Blantyre, bij zijn geboorteplek in Schotland, staat een groot allegorisch monument.

In Blantyre, bij zijn geboorteplek in Schotland, staat een groot allegorisch monument.


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder