Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

De wereld als schouwtoneel

05 november 2014 Siebrand Krul

Met biografieën over William Shakespeare zijn hele bibliotheken te vullen. Toch zijn sommige vragen nog steeds niet beantwoord. Zoals: schreef deze man helemaal in zijn eentje al die meesterwerken? Dit jaar is het 450 jaar geleden dat de geniale schrijver het levenslicht zag; william Shakespeare werd geboren op 23 april 1564 in het ongeveer 1.500 zielen tellende Stratford-upon-Avon in de buurt van Birmingham. Drie dagen later volgde de doop, zo vermeldt het kerkregister.

Shakespeare is de zoon van een handschoenenmaker en zijn moeder is afkomstig uit een welgestelde familie. Waarschijnlijk bezoekt Will de plaatselijke Grammar School, waar hij wordt onderwezen in de klassieke talen, geschiedenis en dichtkunst. In 1582 trouwt hij met Anne Hathaway, een acht jaar oudere dochter van een vrije boer. Ongeveer zes maanden na hun huwelijk wordt het eerste kind geboren, Susanna. Begin 1585 volgt de tweeling Judith en Hamnet.
Over wat erna gebeurt zwijgen de bronnen. Bij gebrek aan documentatie over de ‘verloren jaren’ wordt er driftig gespeculeerd. Shakespeare zou secretaris zijn geweest of schoolmeester. Anderen menen dat hij in de gevangenis heeft gezeten, Rome heeft bezocht of als huursoldaat met de troepen van Leicester in Nederland is geweest. Voor geen van deze scenario’s is bewijs. Meest waarschijnlijk is dat William zijn gezin verliet en met een rondtrekkend theater naar Londen is afgereisd. Wat we zeker weten is dat hij in Londense intellectuele kringen als enfant terrible enig opzien baarde, want in 1592 schreef de excentrieke schrijver Robert Greene een nijdig pamflet over de ambitieuze nieuwkomer zonder enige academische vorming en noemde hem ‘an upstart crow’ en ‘a Johannes Factotum’ (manusje-van-alles) van het simpelste soort.

Scène uit 'A Midsummer's Night's Dream', schilderij van de 19de-eeuwse Engelse kunstenaar Edwin Landseer.

Scène uit ‘A Midsummer’s Night’s Dream’, schilderij van de 19de-eeuwse Engelse kunstenaar Edwin Landseer.

 

Roofdrukken
In september 1593 verschijnt het eerste boek dat Shakespeares naam draagt, het indertijd zeer populaire ge-dicht ‘Venus en Adonis’. Daarnaast schreef hij teksten voor een toonaangevende theatergroep, ‘Lord Cham-berlain’s Men’, een ensemble waar hij deel van uitmaakt. Die stukken worden pas gedrukt als het stuk in kwestie al uitgespeeld is, bang als men is dat het publiek wegblijft als de afloop bekend is. Bij gebrek aan wettelijke regelingen rondom het auteursrecht worden de originelen vaak in ingekorte of verminkte vorm verspreid in de vorm van roofdrukken.
Met de tetralogie over de haat en nijd tussen de huizen Lancaster en York, geschreven in de jaren negentig van de 16de eeuw, vestigde Shakespeare zijn naam als kunstenaar van nationale rang. Zijn koningsdrama’s worden gedomineerd door twee figuren: de Lancaster Henry V, heldhaftige koning en overwinnaar van Frankrijk, en Richard III uit het huis York, die wordt afgeschilderd als een vreselijke schurk. Deze periode, die duurde van 1399 tot 1485 en als ‘Wars of the Roses’ de Engelse geschiedenis ingingen, groeide uit tot een nationale mythe en legitimeerde tegelijkertijd de aanspraken van de regerende Tudors.

Tragisch en komisch
Met ‘Romeo and Juliet’ (ingekorte publicatie 1597), over twee jonge geliefden in Verona die pas in de dood samenkomen, heeft Shakespeare zich onsterfelijk gemaakt. Hij gebruikt een geloofwaardige en boeiende uitgangssituatie, de vijandschap tussen de Montagues en de Capulets, om een verhaal van alle tijden te ver-tellen dat jong en oud, rijk en arm aanspreekt: het verhaal van het onvervulde verlangen.
Als vernieuwer breekt William met de opvoeringspraktijken van de Renaissance. Hij verwerkt in zijn stukken tragische én komische elementen, vulgaire en pathetische. En met succes. (Shakespeares Londense publiek was in de eerste plaats afkomstig uit een wijk die niet al te best bekend stond, Southwark.) Shakespeare bewerkt bestaand materiaal en zet dat naar zijn hand. Met zijn grote instinct voor effecten en de psychologische diepte die hij zijn hoofdpersonen geeft, bleken zijn stukken zeer bruikbaar voor opera- en filmbewerkingen. Geholpen werd Shakespeare bij zijn carrière door het feit dat onder Elizabeth (1558 – 1603) het economische en culturele leven tot bloei kwam en het protestantisme ingang vond. Dit leidde ertoe dat het Latijn plaatsmaakte voor de moedertaal – een godsgeschenk voor de autodidact uit Stratford-upon-Avon.

There’s something rotten
Shakespeares misschien wel meest autobiografische held, Hamlet (geautoriseerde druk 1604) ziet zich ge-confronteerd met een totaal losgeslagen kosmos. Hamlet, prins van Denemarken, voelt zich verplicht de moord op zijn vader te wreken en stort daarmee zichzelf en anderen in de ellende. Weinig passages uit de wereldliteratuur zijn zo indringend als de monoloog die de melancholieke antiheld uitspreekt in de eerste scène van het derde bedrijf: ‘Te zijn of niet te zijn, dat is de kwestie: of het nobeler is om te lijden onder alles wat het wrede Lot je toeslingert of om de wapens op te nemen tegen een zee van zorgen en er al vechtend een einde aan te maken? ‘
Conventioneel geteld omvat het canon van overgeleverde werken 38 stukken voor het theater, waaronder ‘King Lear’ (1608), een portret van een door ijdelheid verblinde oude koning, en ‘Othello’ (1622), het ultieme jaloeziedrama. En dan zijn er nog de sonnetten, minstens 154 stuks (eerste uitgave 1609), avantgardistische gevoelslyriek die de traditionele retorische patronen ruimschoots overstijgt. Tragedies, komedies en poëzie samen vormen een oeuvre met een ontstellend modern karakter.

Eigen dood in scene gezet
Of Shakespeare werkelijk al deze stukken zelf heeft geschreven is niet onomstreden. Zo zijn er diverse ‘anti-Stratfordians’, die op gezette tijden de aandacht trekken met weer nieuwe theorieën waarmee het au-teurschap van de schrijver in twijfel wordt getrokken. Volgens hen is de naam Shakespeare het pseudoniem van een tijdgenoot die goede redenen had om niet naar buiten te treden. De namen die in dat verband de ronde doen zijn die van filosoof en politicus Francis Bacon en de geheimzinnige Christopher Marlowe, die in 1593 zijn eigen dood in scène zou hebben gezet. Een andere kandidaat die vaak wordt genoemd is graaf Edward de Vere, die door tegenstanders werd beschuldigd van katholieke sympathieën en het plannen van een moord-aanslag op hovelingen. Hoe extravagant sommige identiteitshypothesen ook zijn, en hoe weinig bewijs er ook voor de alternatieven kan worden geleverd, het debat rond het auteurschap is nooit verstomd.

Langzaam afscheid
Dat die controverse voortduurt heeft misschien wel te maken met het feit dat men Shakespeares praktisch ingestelde handelsgeest en zijn voorliefde voor materiële welstand niet goed kan rijmen met zijn godgegeven talent, zijn ongekende creativiteit. Dat de hoogverheven dichter ook verstand had van slimme investeringen, blijkt onder meer uit het feit dat hij in 1597 het op één na grootste pand in zijn geboortestad kocht, ‘New Place’, waar hij zich wilde vestigen als hij zich een paar jaar later zou terugtrekken uit het Londense leven.
Het langzame afscheid wordt ingeluid door de opvoering van ‘Macbeth (1623)’ in het voorjaar van 1611. Een bloedige parabel over schuld en boete, macht en ondergang, bijgeloof en predestinatie. Macbeth verhaalt over de misdadige carrière van een vazal en legerleider die het tot koning van Schotland brengt en die eenzaam en verbitterd een wrede dood sterft. Tussen de bedrijven door blijft er genoeg ruimte voor een amper verhuld eerbetoon aan de nieuwe heerser (en geldschieter) Jacobus I.

(Het bovenste beeld is een schilderij van William Hogarth, met een scène uit Shakespeares The Tempest.)

(Lutz Steinkamp)

Lees het volledige artikel in de nieuwste G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder