Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Adolphe Sax

12 september 2014 Siebrand Krul

Op 6 november 1814, 200 jaar geleden, werd in Dinant een jongen geboren die een belangrijke omwenteling aan het muziekbedrijf zou geven. Wat zou de muziek van Candy Dulfer, Fleetwood Mac of Morphine immers zijn zonder het typische geluid van de saxofoon? Adolphe Sax ontwikkelde een instrument dat meteen in de smaak viel en wereldwijd orkesten veroverde. Maar jaloezie verwoestte het geluk van de uitvinder.

Het gezin Sax verhuisde reeds in 1815 naar Brussel, waar vader Charles-Joseph een atelier uitbouwde dat gespecialiseerd was in de productie van houten en koperen blaasinstrumenten. In 1835 nam de jonge Adolphe Sax onder eigen naam deel aan de industriële tentoonstelling in Brussel met een houten klarinet met vierentwintig kleppen. In 1838 volgde een eerste uitvinderspatent voor een nieuw systeem voor klarinet. Die basklarinet was direct een groot succes. De volgende jaren ontmoette Sax in Parijs twee mannen uit de muziekwereld die een beslissende wending aan zijn carrière zouden geven: Georges Kastner en Hector Berlioz. Deze beroemde Franse componist schreef in 1842 een uiterst positief artikel over het reeds gerealiseerde werk en de toekomstplannen van Sax in het Franse Journal des Débats.

 

Tekening van Adolphe Sax.

Tekening van Adolphe Sax.

 

Militaire doorbraak met de saxhoorns
In Parijs had Sax ook gehoord dat er plannen waren om de Franse militaire muziekkapellen te moderniseren. De tijd van trommel en fluit om de marsmaat aan te geven, waren definitief ten dode opgeschreven: militaire muziekkapellen dienden meer in hun mars te hebben. Na contact met de Franse generaal Théodore de Rumigny besloot Sax eind 1842 om naar Parijs te verhuizen om van deze moderniseringsplannen te kunnen profiteren.
In 1843 vroeg Sax een patent aan voor een systeem van chromatische instrumenten, later bekend als saxhoorns. Van het nieuwe instrument werd door Sax een volledige stemfamilie gemaakt: van contrabas in Bes, bas, bariton, contra-alt tot alt. Zijn saxhoorns werden in 1845 een standaardinstrument voor alle Franse militaire muziekkapellen. De verticale klankbeker van zijn saxhoorns bleek ideaal voor de militaire musici, zeker bij de cavalerie. De test tussen een militaire muziekkapel, volgens idee van Sax, versus een aangepast model met de aloude bekende instrumenten, concept Carafa, werd in april 1845 op het oefenplein in Parijs publiek uitgevoerd. Sax won overtuigend, tot grote woede van zowat alle Franse componisten en muziekinstrumentenfabrikanten.
In 1846 volgde een patent voor een instrument waar hij sinds 1841 aan had gewerkt: de saxofoon. Ook dit instrument vond de weg naar de militaire muziekkapellen en was eveneens beschikbaar in een ruime stemfamilie met sopranino, sopraan, alt, tenor, bariton en bas.

 

Reclame voor Sax in de catalogus van de Wereldtentoonstelling van 1851 in Londen. (MIM Brussel)

Reclame voor Sax in de catalogus van de Wereldtentoonstelling van 1851 in Londen. (MIM Brussel)

 

Onstuitbare opmars
Ook de Belgische en Nederlandse militaire muziekkapellen waren gewonnen voor de instrumenten van Sax. In 1846 werden de eerste saxhoorns voor het Belgische leger aangekocht. In 1851 waren saxofoons in gebruik bij de muziekkapel van het 1ste regiment Gidsen. Het Muziekkorps der Grenadiers van het Nederlandse leger speelde vanaf 1849 met saxhoorns in plaats van met de oude klephoorns en serpenten.
Het gebruik van saxofoons en saxhoorns in de muziekkapellen van de verschillende regimenten was niet onbelangrijk. Elke muziekkapel gaf jaarlijks een aantal concerten in de garnizoensstad waar haar regiment gevestigd was. Daarnaast kregen de muzikanten en de kapelmeesters alleen een vaste basisvergoeding en verdienden ze bij door in stedelijke harmonieën als dirigent of muzikant te spelen. Op die manier kwamen saxhoorns en saxofoons ook in burgerlijke fanfares terecht.
Naast België, Nederland en Frankrijk lachte het succes Adolphe Sax ook toe in Groot-Brittannië. Zijn deelname aan de Wereldtentoonstelling van 1851 in Londen was niet vruchteloos gebleken. De saxhoorns werden snel door Engelse fanfares in dienst genomen. In 1853 ging de Verenigde Staten overstag. De saxhoorns en saxofoons werden dankzij Phinaes Barnum opgenomen in de muziekensembles van de Amerikaanse circussen. Straatorkesten, die aan de wieg van de jazz stonden, maakten zich het instrument ook snel eigen.

 

Karikatuur op het geluidsvolume van de sax. (MIM Brussel)

Karikatuur op het geluidsvolume van de sax. (MIM Brussel)

 

Afgunst, naäperij, rechtzaken, faillisementen
Het succes van de ‘Petit Belge’ werd niet door iedereen op waarde geschat. Karikaturen waren nog de minst harde noten die hij in Frankrijk moest incasseren. Franse concurrenten bestookten Sax met rechtszaken om zijn patenten ongeldig te laten verklaren. Verder kopieerden ze schaamteloos zijn modellen die ze licht aanpasten. En vertegenwoordigers van Sax, zoals de Engelsman Henry Distin, propageerde de saxhoorns via zijn eigen familiekwintet, verkocht de instrumenten, maar begon ze ook zelf na te maken en te verkopen. De juridische strijd gecombineerd met de turbulente Franse politieke situatie zorgden er voor dat Sax in 1852 een eerste keer failliet ging. In 1873 was het opnieuw prijs en in 1877 werd zijn bedrijf in beslag genomen. Dankzij de samenwerking met neef Henri Sax kon hij een nieuw bedrijf oprichten. Adolphe Sax overleed thuis op 7 februari 1894. Het bedrijf werd verder gezet door zoon Adolphe-Edouard. Die verkocht het in 1929 aan concullega Henri Selmer, een andere Parijse producent van saxofoons.
(Harry van Royen)

De andere helft van het artikel lezen? Koop dan vanaf 17 september de nieuwe G-Geschiedenis. Overal te koop voor slechts 5,50 euro!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder