Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

De Krim Russisch?

19 maart 2014 [412] Olivier Keun

Binnen een paar weken transformeerde Vladimir Poetin van boegbeeld van Russische sport en cultuur in Sotsji tot een brute Realpolitiker met 18de-eeuwse geopolitieke brutaliteit die zonder blikken of blozen de Krim onder Russische vlag brengt. Zijn voorbeeld? Catharina de Grote, landgenote van de nu zo boze Angela Merkel.

Catharina stond graag te boek als verlichte autocrate die niet als een despoot regeerde maar werd gestuurd door de wet en het welzijn van haar onderdanen. Toch veroverde ze ondertussen hele lappen land van wat nu de Oekraïne is van het Ottomaanse Rijk en deed gretig mee aan de Poolse delingen. Allerlei boerenopstanden sloeg ze bruut de kop in.

Duits prinsesje
Catharina was geboren als Sophie, dochter van prins Christian von Anhalt-Zerbst, een kleine Duitse vorst. Ze zou op dat niveau huwen en was zeker niet voorbestemd om zelf te regeren. In 1744 koos tsarina Elisabeth van Rusland haar op vijftienjarige leeftijd om te huwen met haar neef en erfgenaam, de toekomstige Peter III. In 1754 werd het huwelijk in Sint-Petersburg voltrokken. Sophie werd Catharina en verruilde het lutheranisme voor het orthodox-katholicisme.
Het huwelijk was slecht, in haar memoires beschrijft de tsarina Peter als een idioot en een dronkaard. Liever dan zijn gezelschap las ze werk van verlichte geesten als Voltaire, Montesquieu en Diderot. Peter maakte zich onmogelijk door uit de Zevenjarige Oorlog te stappen vanwege zijn adoratie voor de Pruisische koning Frederik de Grote. Dat maakte de Russische legerleiding razend en gaf Catharina en haar kongsie de kans hem af te zetten.

Schone westerse schijn
Als heerseres wenste Catherina de verwestersing van Peter de Grote voort te zetten. Ze richtte een staats-meisjesschool op en begon met het verzamelen van kunst die zou uitgroeien tot de schatten van de Hermitage in Sint-Petersburg. Bij het samenstellen van een nieuw wetboek maakte de vorstin een heel circus van het consulteren van haar onderdanen: een commissie bestaande uit 142 edelen, 209 vertegenwoordigers uit de steden en 200 uit de boerenstand.
In de jaren zeventig leek Rusland een Europees land als alle andere. In 1773 hield ze een spectaculair bruiloftsfeest voor haar zoon, groothertog Paul, met prinses Wilhelmina van Hessen-Darmstadt. Een maand later was Diderot op bezoek, wat leek te wijzen op een moderne samenleving, open voor nieuwe ideeën.

Toegang tot Zwarte Zee
Catharina’s expansie in de huidige Oekraïne zette de nieuwe status op het spel. In navolging van Peter de Grote, die Rusland een uitweg naar de Baltische Zee verschafte, vocht Catharina zich vrij baan naar de Zwarte Zee, ten koste van de Turken. Toen de Russisch-Turkse Oorlog in 1768 begon, werd de Krim geregeerd door autonome Tataren, onder een khanaat. Zij, moslims, waren sinds eeuwen vermengd met Turken en Mongolen die ware achtergebleven na de storm van Djzengiz Khan. Ze deden van tijd tot tijd uitvallen richting de omringende Pools-Litouwse en Russische invloedssferen, maar die namen af naarmate de Russen sterker werden. Ze bleven echter voorkomen tot de annexatie van de Krim door de Russen.
In 1774 maakte het Verdrag van Küçük Kaynarca een poos lang een einde aan het conflict. In naam was de Krim onafhankelijk, maar de Russen hadden controle over de belangrijke havens. Aanbiedingen van Pruisen, Oostenrijk en Frankrijk om te bemiddelen in het conflict wees Catharina af, vastbesloten als ze was om de Krim geheel onder controle te krijgen. Uiteindelijk legde de internationale gemeenschap zich neer bij het onvermijdelijke en konden de Russen de Krim formeel annexeren in 1783.

Russische invloed in het zuiden
Nieuwe Russische-Turkse oorlogen en drie opeenvolgende Poolse delingentijdens Catharina’s regeerperiode brachten meer en meer voormalig Pools-Litouwse delen van het huidige Oekraïne in de Russische invloedssfeer. Catharina’s veroveringen faciliteerden uiteindelijk de Russische Zwarte Zee-vloot, van enorm belang voor de Russische invloed in de oostelijke Middellandse Zee en daarmee een directe bedreiging van de Britse belangen daar. Dat voerde uiteindelijk tot de Krimoorlog van 1853-1856.

Horige boeren
De bevolking op de Krim en omliggende gebieden merkte niets van Catharina’s verlichte autocratie. De horigheid van de boeren bleef een doorn in het oog van haar Europese collega’s, maar de tsarina was doof voor deze kritiek. Ze realiseerde zich drommels goed dat haar succes afhing van de steun van de hoge adel en die had geen enkele behoefte om de positie van de boeren te verbeteren. Yemelyan Pugachev, die beweerde eigenlijk de vermoorde tsaar Peter te zijn, beloofde de horigen vrijheid van hun knellende banden met de adel. Hij had in no-time 200.000 aanhangers en trok met 20.000 daarvan in 1774 op naar de Russische stad Kazan, die hij veroverde en platbrandde. De aanwezige adel werd uitgemoord. Voor nuances hoefde je evenmin bij de oppositie te zijn. Catharina reageerde zeker zo hard, verjoeg de opstandelingen, ze in groepen vervolgens te vermoorden. Aanvullend, zou je kunnen zeggen, stelde de tsarina wetgeving op die de hoge adel het recht bevestigde boeren te bezitten en op hun landgoederen over hen recht te spreken.

Russland über Alles
Zoals Poetin vandaag de dag gold voor Catharina als leidend beginsel de Russische soevereiniteit en de Russische expansie; al het andere is daaraan ondergeschikt. En de Oekraïners, in het bijzonder de Tataren op de Krim? Om het even of ze nu zuchten onder de Russen, de Habsburgers of de Polen: het waren en blijven slachtoffers die er op één of andere manier nimmer in slagen, een vastbegrensde eenheidsstaat te vormen en te verdedigen en daarom aanhoudend een potentieel oorlogsgebied zijn.
Carolyn Harris/Smithsonian


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder