Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Duitse vazallen en Hollandse horigen

03 januari 2014 [412] Olivier Keun

Het Huygens Instituut voor Nederlandse Geschiedenis heeft met de publicatie van de digitale editie van ‘De registers van de Hollandse grafelijkheid 1299-1345’ een nieuwe stap gezet in 'digital humanities' en het publiekelijk toegankelijk maken van bronnen. Afgelopen december hield het instituut een boeiende lezingendag over middeleeuwse oorkonden en hun digitale toepassingen.

3000 teksten
De databank bevat 3.515 oorkonden en andere teksten over beleid. De documenten zijn in vijfentwintig delen ondergebracht (in totaal zo’n tweeduizend pagina’s) en ze beschrijven allerlei besluiten en afspraken op politiek en bestuurlijk gebied. Daarmee verschaffen ze inzicht in het reilen en zeilen van de Hollandse graven tijdens de eerste helft van de 14de eeuw.Zo blijkt uit deze oorkonden dat de Hollandse graaf Willem III (regeerperiode 1304-1337) leenrechtelijke banden aanging met edelen in het Rijngebied. De graaf investeerde tussen 1315 en 1337 bijna vijftigduizend Keulse mark in het kopen van het leenmanschap van Duitse edellieden, zo toonde projectleider Jan Burgers aan. Op deze manier vergaarde hij jaarlijks twee tot vijf vazallen, met uitzondering van 1320 en 1333: toen waren het er vijftien respectievelijk zesentwintig. Waarom zou de graaf zoveel geld uitgeven om verre vrienden te maken? Burgers argumenteerde dat de graaf status verleende aan zijn buitenlandse vazallen. Bovendien verdiende hij aan de handel over de Rijn en de Maas. Toch lijken deze voordelen niet op te wegen tegen de kosten, dus vermoedelijk ging er een grotere strategie schuil achter de beleningen: door invloed in het gebied te verkrijgen kon de graaf van Holland, Zeeland en Henegouwen het hertogdom Brabant als het ware omsingelen. Brabant voerde namelijk een agressieve expansiepolitiek, die door aangrenzende heren met argusogen werd bekeken. Begin jaren 1330 werd er dan ook een grote coalitie gesmeed tegen de Brabantse hertog, waarvan de graaf van Holland deel uitmaakte. De pieken in de leenrelaties die Willem aanging – 1320 en 1333 – vallen samen met de oorlogen hij met het hertogdom voerde; een gegeven dat Burgers’ theorie bevestigt.

Hollandse horigen
Valeria van de Camp vergeleek de Hollands registers met de grafelijke kanselarijregisters in Henegouwen. Een opvallende conclusie was dat de Hollandse oorkonden ten opzichte van de Henegouwse stukken veel meer banale zaken beschreven. Arnold Oppelaar (Nationaal Archief) vertelde over de keurmedigheid, een vorm van persoonlijke onvrijheid. Deze trad in een onverwacht groot aantal van de 14de-eeuwse oorkonden aan de dag, in allerlei delen van Holland. Dit was onverwacht omdat het beeld bestaat dat horigheid toen zo goed als helemaal uit Holland verdwenen was.

Zeeland
Emeritus hoogleraar nederzettingsgeschiedenis Peter Henderikx wist te vertellen dat de graaf gedurende de dertiende eeuw een zeer sterke positie innam in het Zeeuwse gebied. Hij raadpleegde de registers van de Hollandse grafelijkheid om te achterhalen of dat in de eerste helft van de 14de eeuw ook het geval was, waarbij hij de situatie op Walcheren in kaart bracht. Op Walcheren leefden meer dan driehonderd ambachtsheren, die zich allemaal tot de adel mochten rekenen. Voor de Zeeuwse bevolking was het onderscheid tussen edelen en niet-edelen – de twee standen waaruit de bevolking bestond – zeer duidelijk..Het ambachtsrecht was alleen erfelijk via zonen en zonen van zonen. Bestonden die niet bij het overlijden van een heer, dan viel de ambachtsheerlijkheid terug aan de graaf. Die verkocht het land vervolgens aan een broer of ander familielid. Ook vrouwen kwamen in aanmerking als potentiële koper. Met toestemming van de graaf kon een ambachtsheer bovendien zelf zijn land verkopen. Hierdoor ontstonden steeds rijkere heren, die de kleintjes uitkochten. Dit versterkte de positie van de graaf, evenals het feit dat hij ambachten kon confisqueren.

ICT
Naast eeuwenoude bronnen was er tijdens de bijeenkomst ook aandacht voor moderne techniek. Rik Hoekstra richtte zich bij de totstandkoming van het project op de ICT-kant en categoriseerde de documenten in verschillende thema’s, trefwoorden en personen, wat het zoeken vergemakkelijkt. Jinna Smit lichtte het gebruik van Giwis toe, een computerprogramma dat helpt bij het identificeren van handschriften. Zij concludeerde dat deze toepassing een handig hulpmiddel is, maar dat dit de mediëvist of paleograaf vooralsnog niet kan vervangen. Voor de meeste deelnemers leek dat een welkome geruststelling.
(Anne Burgers/historici.nl)


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder