Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Een wonderlijk stel

11 december 2013 [412] Olivier Keun

In elk handboek van de filosofie van de geschiedwetenschap komt de vraag aan de orde of de geschiedenis wordt bepaald door grote mannen en vrouwen of dat deze mannen en vrouwen groot mogen worden genoemd omdat zij adequaat hebben gereageerd op de loop der gebeurtenissen. Vooral Angelsaksische historici neigen naar het eerste. Het groeiend wantrouwen tussen Engeland en Duitsland aan het begin van de 20ste eeuw, het mislukken van een Duits-Engelse alliantie en de toenadering van Engeland tot Frankrijk en Rusland worden door hen dan ook voor een belangrijk deel toegeschreven op conto van koning Edward VII en keizer Wilhelm II.

Edward werd geboren in 1841 als oudste zoon van koningin Victoria en de Duitse prins Albert van Saxen-Coburg-Gotha. Achttien jaar later werd Wilhelm geboren als oudste zoon van kroonprins Frederik III van Pruisen (1831-1888) en Victoria (Vicky), dochter van koningin Victoria, en dus een zusje van Edward. In zijn jonge jaren bracht Wilhelm vele bezoeken aan zijn oma, koningin Victoria, zijn oom Edward en andere Engelse familieleden. Gaandeweg verkoelde de relatie, omdat, volgens Edward, Wilhelm zich steeds Duitser begon te gedragen, terwijl volgens Wilhelm Edward te veel in Frankrijk was. Toen in 1888 Frederik III, een liberaal denkend man en een toegewijd echtgenoot van Vicky met wie hij in 1858 was getrouwd, stierf na slechts negenennegentig dagen als keizer van Duitsland te hebben geregeerd, omschreef Edward het overlijden van zijn zwager en de troonsbestijging van zijn neef Wilhelm II dan ook als a disaster not only for his family and the country, but for the world.

Coalities tekenen zich af
Desondanks bleven oom en neef elkaar bezoeken. In 1891 en 1899 bracht Wilhelm zelfs een staatsbezoek, maar steeds vaker schreef hij dat hij zich niet serieus genomen voelde en dat zijn pogingen om Engeland aan te sluiten bij de Triple Alliantie, het bondgenootschap tussen Duitsland, Oostenrijk-Hongarije en Italië op niets uitliepen. Toen Engeland in 1904 met Frankrijk de Entente Cordiale sloot, gaf Wilhelm daarvan de schuld aan zijn oom. Voor Wilhelm en het Duitse publiek was het nu duidelijk: Engeland wilde Duitsland isoleren. Om te voorkomen dat ook Rusland zou toetreden tot de Entente Cordiale bracht Wilhelm in 1907 opnieuw een staatsbezoek aan Engeland. Tevergeefs; nog in hetzelfde jaar verenigden de drie landen zich in de Triple Entente.
Om de schade te beperken nodigde neef Wilhelm zijn oom Edward uit voor een staatsbezoek aan Duitsland. Hij zelf was al drie keer op staatsbezoek geweest in Engeland, Edward nog niet één keer in Duitsland en dat werd hem daar niet in dank afgenomen. Met tegenzin stemde Edward toe. Zijn afschuw over zijn neef, the most brilliant failure of history, kon hij nog maar nauwelijks verbergen, maar ook met zijn gezondheid was het slecht gesteld. Ook zijn vrouw, prinses Alexandra, dochter van de Deense koning Christiaan IX, moest niets van Duitsland hebben. In 1863 waren zij getrouwd, niet omdat zij elkaar beminden, maar omdat hun ouders zodanig hadden beslist. Het jaar daarop annexeerden de Duitsers en Oostenrijkers Sleeswijk-Holstein dat Denemarken tot zijn territorium beschouwde. De Deense Alexandra heeft het de Duitsers nooit vergeven. Haar zus, prinses Dagmar, had eveneens een hekel aan Duitsland. In 1866 was zij uitgehuwelijkt aan de Russische tsaar Alexander III. In 1868 werd hun zoon Nicolaas II geboren, die in 1894 zijn vader zou opvolgen. Edward en Alexander waren dus zwagers van elkaar en Nicolaas was Edwards neef. Een reden te meer voor Wilhelm om Edward uit te nodigen en hem te fêteren.

Kwartel in de pruik
Het begin van de reis op 12 februari 1909 beloofde weinig goeds. Op weg naar Berlijn moest de koninklijke trein plotseling remmen, waardoor één van de bedienden, die een schaal gebraden kwartels in zijn handen had, zijn evenwicht verloor. Eén van de vogels belandde op het hoofd van koningin Alexandra, in haar pruik die haar kaalheid moest verbergen. Er viel een pijnlijke stilte, maar Alexandra redde de situatie door giechelend op te merken dat zij van plan was in Berlijn uit te stappen coiffée de cailles.
Bij een tussenstop ging het weer mis. Afgesproken was dat Edward zich zou vertonen op het station. Toen de trein stopte hief de dirigent van het orkestje dat op het perron stond opgesteld het God save the King aan. Maar geen Edward te zien, omdat die nog bezig was zijn corpulente lijf te hijsen in het uniform van een Duitse veldmaarschalk. Tot vervelens toe klonk daarom het Engelse volkslied, wel tien minuten lang, omdat de dirigent te verstaan was gegeven pas te stoppen wanneer de koning was uitgestapt. Met een rood aangelopen gezicht verscheen Edward eindelijk in de deuropening. Om het goed te maken inspecteerde hij in zo’n snel tempo de erewacht, dat hij buiten adem raakte – hij had last van bronchitis en overgewicht – en hoestend en proestend zijn rijtuig moest opzoeken.

Rinkelende sabel
Op het hoofdstation in Berlijn, het Lehrter Bahnhof, ging het opnieuw mis. Aan de machinist lag het niet, want die bracht het salonrijtuig van Edward precies voor de rode loper tot stilstand. Opzettelijk of niet, Edward stapte enkele tientallen meters verder uit, hetgeen een vermakelijk tafereel opleverde van een keizer die in matige draf met rinkelende sabel en zwaaiende pluim op zijn piekhelm zich met zijn gevolg naar Edward spoedde om hem de hand te schudden. Buiten op het stationsplein ging het alsof de duivel in het spel was wederom anders dan gepland. De paarden van de tweede koets, waarin koningin Alexandra en keizerin Augusta hadden plaatsgenomen, schrokken zo van het kanongebulder dat zij weigerden een stap te verzetten. Beide dames moesten uitstappen en wachten op een nieuwe koets. Ondertussen waren Wilhelm en Edward al een eind op weg tot zij bemerkten dat er niemand achter hen reed.
Op het galabanket diezelfde avond kreeg Edward weer last van zijn bronchitis. De hele avond zat hij te kuchen en had moeite zijn speech tot een goed einde te brengen. Ondertussen zat Alexandra te loeren op een kans de keizer op subtiele wijze te beledigen. Die kans kwam toen zij merkte dat Wilhelm nauwelijks iets at: Waarom eet u niet?, vroeg zij quasi beleefd, om vervolgens met een vileine glimlach daaraan toe te voegen: Eten is goed voor de verstandelijke ontwikkeling.

Vorstelijke invloed?
Na drie dagen nam Edward opgelucht afscheid van neef Wilhelm. Zij hebben elkaar niet meer gezien. Op 6 mei 1910 stief ‘good old Teddy’. Op 20 mei vond de begrafenis plaats. Achter de kist liep nagenoeg de gehele Europese royalty: keizer Wilhelm II, de koningen van Engeland, Spanje, Portugal, Griekenland, Bulgarije, België, Noorwegen en Denemarken, aartshertog Franz Ferdinand van Oostenrijk-Hongarije en vorst Michael, de broer van tsaar Nicolaas II. Het was de laatste keer dat zo veel vorstelijke personen tegelijk bijeen waren. Vier jaar later brak De Grote Oorlog uit die alles zou doen veranderen.
Had deze oorlog vermeden kunnen worden als Edward en Wilhelm echte vrienden van elkaar waren geweest? Hadden zij de opdeling van Europa in bondgenootschappen kunnen voorkomen, een ontwikkeling die algemeen beschouwd wordt als een van de belangrijkste ooraken van het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog? Of waren beide vorsten slechts pionnen in een ingewikkeld schaakspel waarin zij slechts een bescheiden rol speelden? Zoals gezegd in het begin, daar werd en wordt nog steeds verschillend over gedacht.
(Ben Speet)

Lees het complete artikel in de nieuwe G-Geschiedenis. Nu overal te koop voor slechts 5,50 euro!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder