Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

WO I op het podium

26 november 2013 [412] Olivier Keun

Wie weet dat Diederik van Vleutens nieuwe voorstelling Buiten Schot over de Eerste Wereldoorlog gaat, vraagt zich misschien af wat die ‘Ravel connection’ is. ‘Welnu,’expliceert de theatermaker slash meester-verteller, ‘Ravel componeerde het werk voor Paul Wittgenstein, een pianist die zijn rechterarm in de Eerste Wereldoorlog verloor, maar vastbesloten was om zijn carrière als concertpianist niet op te geven. Prachtige muziek is het geworden, met in de openingsmaten van die duistere clusters dissonanten die de verschrikkingen van de oorlog indringend verklanken.’

‘Ik heb zo langzamerhand eelt op mijn vingers van de glissando van Ravel,’ zegt Diederik van Vleuten quasi klagend terwijl hij twee colaatjes uit de koelkast van zijn kleedkamer trekt. ‘Ik wist al in een vrij vroeg stadium dat het Concert voor de linkerhand van Maurice Ravel het slot van mijn nieuwe voorstelling zou zijn. Niet het hele concert natuurlijk: ik speel alleen maar de eerste drie bladzijden. En ook die speel je niet zo maar, daar heb ik hard op moeten studeren. Méésterlijke muziek!
Buiten Schot is de tweede avondvullende voorstelling die Van Vleuten maakte na zijn ‘scheiding’ van Erik van Muiswinkel, de komiek met wie hij twintig jaar lang succesvolle cabaretvoorstellingen maakte. De ochtend na de avond waarop Van Muiswinkel de stekker uit hun partnership trok, bezorgde van Vleutens vader hem zeven grote dozen, tot de rand gevuld met brieven, dagboeken, fotoalbums, memoires, oorkonden, getuigschriften, stambomen en parafernalia uit het voormalig Nederlands-Indië.

Bijzonder theater
De memoires van zijn oudoom Jan en de verdere inhoud van die zeven dozen zou de bron zijn waaruit Van Vleutens eerste solovoorstelling ontsprong, Daar Werd Wat Groots Verricht, waarmee Diederik van Vleuten een theatervorm introduceerde die het cabaret ruimschoots links liet liggen. Toneel was het ook niet, maar wat dan wel? Gewoon een man die iets over zijn familie vertelt en bij wie je na twee uur nog steeds aan de lippen hangt. En ter verluchtiging van het geheel een handvol grappen en een paar prachtige liedjes op tekst van Jan Boerstoel. Van Vleuten heeft geen moment getwijfeld of hij deze bijzondere manier van theater maken in zijn sophomore solovoorstelling  zou continueren. ‘Die vorm zit kennelijk van nature in mij,’ verklaart hij zonder een spoor van arrogantie. ‘Óf die heb ik in een hele korte periode leren ontwikkelen – maar ook dan moet er in aanleg iets aanwezig zijn geweest. Hoe het ook zij: ik heb mijn stiel gevonden. En het onderwerp van Buiten Schot zat ook al in Daar Werd Wat Groots Verricht. Want daar vertel ik al dat Jan en Sam rond een boerderij in Brabant speelden en in de verte het gebulder van de bommen en kanonnen aan het westfront in Vlaanderen hoorden. Geluiden als een onweer in de verte. Toen wist ik al: als ik een tweede programma ga maken, dan gaat het dáár over.’

Lieve Pap en Moes
Jan, de oudoom, en Sam, Van Vleutens opa van moederskant, werden in Nederlands-Indië geboren en kwamen in 1914 met hun familie ‘op verlof’ terug naar Nederland. De familie keerde na deze vakantie weer terug naar Indië, maar Jan en Sam moesten met het oog op het ‘gedegen Nederlandse onderwijs’ achterblijven. Nederland bleef neutraal en zodoende bleven beide jongens ‘buiten schot’. De correspondentie die Jan en Sam met hun ouders voerden, loopt als een rode draad door de hele voorstelling. Met enige regelmaat pakt Van Vleuten een stapeltje brieven op en leest één van de ontwapende berichtjes voor die steevast beginnen met de aanhef ‘Lieve Pap en Moes’. ‘Aanvankelijk wilde ik zo maar een paar van die brieven voorlezen, maar op een gegeven moment dacht ik ‘nee…’ – die twee kleine jongetjes staan voor het neutrale Nederland en in dit geval ook nog eens voor de kinderwereld, dat beschermde wereldje met van die kleine gebeurtenisjes – d’r is een poes dood, en er gebeurde dit of dat in de klas  -, maar gelijkertijd refereren ze toch ook aan de watersnoodramp van 1916 of aan de soldaten die ze zien lopen, of ze horen iets over torpedo’s of de Spaanse griep… Dat zijn feitjes en gebeurtenissen die ideaal zijn om een voorstelling aan op te hangen. Daardoor breng je een wereldtragedie terug tot menselijke proporties. Doordat ik als decor óók megagrote foto’s van Jan en Sam op heb laten hangen, worden zij ineens het fundament van de voorstelling.’

Kennis van zaken
Van Vleuten bekent dat het maken van Buiten Schot een enorme klus was. ‘Mijn kwelgeest was dat ik veel te veel weet over die oorlog. Ik heb thuis bibliotheken vol met boeken over dat onderwerp. De krankzinnigheid van die oorlog fascineert mij. Vandaar dat ik vertel dat wanneer de Bosnisch-Servische student Gavrilo Princip  in 1914 een tosti had besteld in plaats van een broodje kaas, dan zou die oorlog er nooit zijn geweest. De moord op de Oostenrijkse aartshertog Franz Ferdinand wordt algemeen beschouwd als de casus belli, de directe aanleiding voor de Eerste Wereldoorlog. Maar dat Princip ineens oog in oog kwam te staan met zijn doelwit, was het gevolg van een stapeling van mislukkingen, vergissingen en toeval. Als hij in de broodjeszaak waar hij uitkwam iets langer op zijn bestelling had moeten wachten – bijvoorbeeld op een tosti -, dan was de auto van de aartshertog al lang weggeweest. En door al die allianties die er bestonden, ontstond er een domino-effect van oorlogsverklaringen. Met als gevolg: miljoenen doden. De mobilisatietrein was niet meer te stuiten en niemand wist eigenlijk waar het nou precies om ging. En het heeft tot niets geleid. Dat was het grootste trauma van de vorige eeuw – en nog steeds. Want wát gaan wij volgend jaar – 1914-2014 -nu precies herdenken?’

Vermist?
Van Vleuten brengt dit mondiale drama in zijn magistrale voorstelling met gevoel, humor en poëzie. ‘Ik heb telkens voor iets wat ik wilde vertellen een verhaal gezocht – niet bedácht, maar gezócht. Ik wilde bijvoorbeeld stilstaan bij het begrip ‘vermist’. Wat is nou ‘vermist zijn’? Dan kun je wel stil gaan staan bij een monument waar de namen van 70.000 vermisten op staan, maar dat zegt een zaal ook zo weinig. Maar een liedje over een postbode die een wachtende moeder de fatale brief komt brengen, dat begrijpen we niet alleen, dat kunnen we ook vóelen. En dat is wat ik met deze voorstelling probeer te doen.’
Diederik van Vleuten staat bijna avond aan avond in Nederlandse theaters en er zijn plannen de voorstellingen in Vlaanderen voort te zetten. (Ruud Meijer)


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder