Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Avondland trekt ten strijde

07 oktober 2013 [412] Olivier Keun

‘Wapen christelijke legers tegen de heidense Slaven met als opdracht hen te vernietigen of die volkeren te bekeren.’ Met die woorden bezwoer de heilige Bernardus van Clairvaux de aanwezigen op de rijksdag van Frankfurt (1147) een kruistocht in Europa zelf te beginnen, andermaal tegen de belofte van een volle aflaat. De Drang nach Osten, in het Nederlands meestal vertaald als de Oostkolonisatie, kon beginnen. Dat proces duurde eeuwen want de grens van het christelijk-Germaanse Avondland voorbij de Elbe schoof voortdurend oostwaarts op.

Het enthousiasme dat de woorden van Bernardus teweegbracht, was groot: het ging om uitgestrekte, weinig bevolkte gebieden binnen handbereik –anders dan het verre Palestina-, rijk en vruchtbaar en dicht bij de economisch aantrekkelijke Baltische route. Vooral de adel van het Heilig Roomse Rijk voelde zich aangesproken. Roem en rijkdom lagen in het verschiet, met name voor de ridders van de Duitse Orde. Profiterend van de machtsstrijd tussen paus en keizer wist de Orde te bedingen dat de veroverde gebieden haar rechtstreeks toekwamen.

Commanderijen
Militair en economisch groeide de Orde uit tot een machtsfactor van formaat in Noordoost-Europa. De expedities verliepen volgens een vast stramien. Ridders installeerden versterkte kampen langs de verbindingswegen, in afwachting van de komst van een nieuwe groep die nieuwe gebieden veroverde. Rondom die burchten ontstonden steden die later aansloten bij het machtige handelsverbond van de Duitse Hanze. Economisch kon de Duitse Orde terugvallen op een aanzienlijk patrimonium dat afkomstig was van giften of eigen veroveringen. De uitbating ervan gebeurde per commanderij, overkoepeld door twaalf landcommanderijen waarvan die van Alden Biesen en Utrecht in de Lage Landen actief waren. Daarnaast waren er de inkomsten van de hospitalen en de pachtgelden.

Germanisering
Nadat Wladyslaw Jagiello, grootvorst van Litouwen die in de 15de eeuw door het huwelijk met de Poolse kroonprinses beide landen in een personele unie had verenigd, zich tot het christendom bekeerde, trad gaandeweg een ander ideologisch argument op de voorgrond: dat van de germanisering van de ‘minderwaardige’ Slavische volkeren. Hitler zag in een vernieuwde, gewelddadige Oostkolonisatie de oplossing voor het gebrek aan levensruimte van het Arische ras. Het zogeheten Generalplan-Ost voorzag in de deportatie van 45 miljoen Polen, Wit-Russen en Oekraïners tot achter de Oeral, terwijl Tsjechen, Letten en Esten geleidelijk moesten gegermaniseerd worden.
Na 1945 pakten de Oostbloklanden alles wat Germaans was, even radicaal aan. Naar schatting twaalf miljoen ‘Germanen’ werden verdreven uit hun heimat in Oost-Europa en succesvol geïntegreerd in de jonge Bondsrepubliek. De herinnering aan het verloren land bleef evenwel levendig en wordt gecultiveerd in rechtse drukkingsgroepen.
In vergelijking met de Amerikaanse Frontier in de 19de eeuw duurde de Drang nach Osten niet alleen veel langer maar was er nog een ander verschil. Het was veel meer een collectief proces. Voor de migranten én de lokale machtshebbers was het namelijk een win-winsituatie. Na de verovering met het zwaard volgden kerstening en economische ontwikkeling. Daarin speelden de cisterciënzers een grote rol omdat ze bij voorkeur kloosters stichtten in verlaten gebieden. Wereldlijke landheren deden een beroep op een zogenoemde locator, meestal een ingehuurde handelaar uit het Westen die kolonisten zocht en het land verdeelde. De nieuwe nederzettingen werden naar die locator vernoemd of verwezen naar de plaats van herkomst, uitgebreid met het voorvoegsel –neu. De Poolse stad Paslek bijvoorbeeld heette oorspronkelijk gewoon Holland.

‘Olendry’
Vooral de immigranten uit de Lage Landen werden met open armen ontvangen en kregen juridische voordelen zoals het recht op eigendom, vrijheid van vestiging en beperkte feodale lasten. De Vlamingen introduceerden tal van innovaties zoals het drieslagstelsel, de ijzeren keerbordploeg, de vruchtwisseling, de standerdmolen en de linnenproductie. De Hollanders exporteerden hun expertise in waterbeheer naar de mondingsgebieden van de Elbe, de Oder en vooral de Wis?a. Grote delen van de delta hebben ze omgezet in vruchtbaar land door het graven van kanalen, het ophogen van dijken, het aanplanten van wilgen en het bouwen van molens.
Met de oostkolonisatie vanaf de Middeleeuwen is dus een uniformisering van Oost- en West-Europa op gang gekomen, een proces dat recent bezegeld lijkt met de toetreding van de Oostbloklanden tot de Europese Unie. Tegenstanders spreken liever van een nog grotere kakafonie maar ook dat is een onbedoeld gevolg van de Drang nach Osten. Het militaire optreden van de Duitse Orde en Nazi-Duitsland heeft het collectieve bewustzijn en het nationalisme in Polen en de Baltische landen sterk aangewakkerd. En laat precies het Duitsland van Angela Merkel de motor van die Europese Unie zijn…
(Luc Minten)

Het volledige artikel lezen? Koop nu de nieuwste G-Geschiedenis, met nog veel meer verhalen over de Kruistochten in Oost-Europa, de Duitse Orde en de Hanze!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder