Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Catharina de Grote

09 september 2013 [412] Olivier Keun

Maar weinig staatsgrepen zullen sneller geregeld zijn geweest dan de 'coup d'état' van Catharina de Grote op 9 juli 1762.

Het was vroeg in de ochtend. Een koetsier zweepte zijn span door de straten. Tegen zeven uur ’s ochtends bereikte de koets de stadsgrens van Sint-Petersburg, waar de jubelende gardisten al stonden te wachten. Het portier zwaaide open en de echtgenote van Peter III stapte uit. De gardisten wierpen zich aan haar voeten en riepen: ‘Hoera voor onze moeder Catharina!’

Maar weinig staatsgrepen zullen sneller geregeld zijn geweest dan de ‘coup d’état’ van Catharina de Grote op 9 juli 1762. Door haar toegenegen gardetroepen onder leiding van haar ex-minnaar Grigori Orlov liet ze zich naar de Onzelievevrouwekerk van Kazan begeleiden, waar ze in het bijzijn van de aartsbisschop van Novgorod en een groot aantal wereldse hoogwaardigheidsbekleders in een feestelijke ceremonie werd uitgeroepen tot ‘keizerin van heel Rusland’. Vervolgens nam ze haar intrek in het Winterpaleis, waar ze werd ingehuldigd door senaat en synode. Een manifest waarin het volk werd geïnformeerd over de nieuwe tsaar was ook al gedrukt.

Door zijn vrouw afgezet
Compleet overrompeld moest Peter III, die op dat moment bij zijn troepen in Oranienbaum vertoefde, toezien hoe hem de scepter door zijn vrouw uit de hand werd gerukt. Hij deed nog diezelfde avond afstand van de troon en liet zich ‘onttronen als een kind dat je naar bed stuurt’, zoals de Pruisische koning Frederik II venijnig opmerkte. De staatsgreep in 1762 was het begin van een heerschappij die 34 jaar zou duren. In die tijd zou Catharina Rusland met soepele hand naar de toppen van politieke macht voeren. Catharina,  een prinses uit het huis Anhalt-Zerbst, bracht eigenschappen mee die de Russen node hadden gemist sedert Peter de Grote: een vlammende ambitie, machtsinstinct en de vastberadenheid om voor Rusland het beste eruit te slepen, koste wat het kost.

Dat uitgerekend een prinses van het Duitse platteland tot deze hoogten zou stijgen had niemand voorzien. De op 2 mei 1729 in Stettin als Sophie Auguste Friederike geboren prinses von Anhalt-Zerbst was dan wel van goeden huize, maar behoorde beslist niet tot de top van de Europese adel. Haar vader Christian August von Zerbst-Dornburg was officier in het Pruisische leger en moest hard werken voor zijn brood. Moeder Johanna Elisabeth von Holstein-Gottorp bracht behalve familiaire banden met Europa’s hoogadel niet veel mee in het huwelijk. De vooruitzichten voor hun gezamenlijke dochter Sophie, die in Stettin een gelukkige jeugd doorbracht, waren zo bezien niet echt rooskleurig. Daar kwam nog bij dat Sophietje tot haar veertiende te boek stond als een lelijk schepsel.

Dramatisch huwelijk
Des te groter de vreugde toen zich op de huwelijksmarkt een alliantie met Karl Peter Ulrich uit het vorstenhuis Holstein-Gottorp aftekende. Karl Peter maakte als kleinzoon van Peter de Grote aanspraak op de keizerkroon en werd door zijn kinderloze tante Elisabeth naar Sint-Petersburg gehaald. De jonge Sophie rook haar kans: ze zou die suffe provincie achter zich laten en zelfs een Europese kroon lag in het verschiet. Samen met haar moeder stelde ze alles in het werk om een huwelijk gearrangeerd te krijgen. Ook koning Frederik II was voorstander. Die hoopte dat een Duits tsarenpaar in Rusland de Pruisen goed gezind zou zijn.

Het huwelijk, dat op 1 september 1745 met groot vertoon van pracht en praal werd voltrokken, mondde al snel uit in een drama. Catharina schreef later in haar memoires dat ze nooit enige belangstelling had gevoeld voor haar echtgenoot, maar wel voor de Russische kroon ‘Alleen mijn ambitie hield me overeind. Diep in mijn hart voelde ik een je ne sais quoi dat mij de absolute zekerheid gaf dat ik vroeg of laat de soevereine keizerin van Rusland zou worden.’

Terwijl Peter zichtbaar worstelde met zijn nieuwe vaderland, alles wat Russisch was minachtte en weinig interesse had voor geestelijke zaken, dook de jonge Sophie helemaal in de Russische ziel. Ze bekeerde zich tot het Russisch-orthodoxe geloof en liet zich Katharina Aleksejevna noemen. Taal, geschiedenis en cultuur maakte ze zich snel eigen. Vooral haar openlijk beleden liefde voor het Russisch-orthodoxe geloof deed het goed bij de Russische onderdanen.

Staatsgreep
Na zeventien vreugdeloze huwelijksjaren naderde voor Catharina de triomf. Ze had inmiddels een zoon, Paul, hoogstwaarschijnlijk het product van een van haar vele affaires. Toen tsarina Elisabeth begin 1762 stierf, werd ze opgevolgd door het kroonprinselijk paar. Maar Peter had zijn ‘leerjaren’ ongebruikt laten verstrijken. De militairen morden. In hun ogen was de abrupte vrede met de Pruisen in de Zevenjarige Oorlog buitengewoon onprofijtelijk voor Rusland. Ook Peters besluit om Pruisische trainingsmethoden in het leger in te voeren stuitten op veel tegenstand.

Zodoende was het voor Catharina’s minnaar Grigori Orlov, een onverschrokken houwdegen, een koud kunstje om samen met zijn broers de gardesoldaten over te halen tot een staatsgreep. Opzet van het plan was om Catharina, die door haar echtgenoot naar het klooster gestuurd dreigde te worden, op de troon te krijgen. De gebroeders wisten de coup razendsnel uit te voeren, met instemming van hofkliek en hooggeplaatste functionarissen. Op 6 juli 1762 werd Peter III dood aangetroffen, hoogstwaarschijnlijk vermoord, maar zijn dood is nooit opgehelderd.

Pruisische discipline
Vol vuur stortte Catharina zich op haar nieuwe taak. Ze besefte zelf maar al te goed hoe wankel haar positie was. Het grote publiek zag haar als de vrouw die haar man had vermoord om zichzelf aan de macht te helpen. Ondanks die ongelukkige start wist Catharina zich met Pruisische discipline op te werken en zelfs hervormingen door te voeren. Ze was begonnen werken van de Franse filosofen te lezen: Montesquieu, Voltaire en Bayle en was zeer ontvankelijk voor de denkbeelden van de Verlichting. Ze begon een intensieve briefwisseling met Voltaire, Diderot, D’Alembert en anderen. Charles de Ligné noemde haar bewonderend ‘een man die men Catharina noemt’. Geïnspireerd door de idealen van haar tijd koos de nieuwe tsarina een verheven motto: ‘Het druist in tegen de christelijke religie en de gerechtigheid om mensen, die allen bij hun geboorte de vrijheid meekrijgen, tot slaaf te maken … vrijheid, ziel van alle dingen, zonder jou is alles dood!’

Aanvankelijk had Catharina de hoop dat ze de structuren in haar enorme rijk zou kunnen hervormen. Ze begon in 1767 vol goede moed met de rechtspraak en schreef een Instructie waarin de opvattingen van de Verlichting en de Kameralistiek (de staat bevordert niet alleen de economie maar bekommert zich ook om collectieve welvaart) duidelijk doorklinken. Ondanks haar aanvankelijke enthousiasme en werkijver bleek de realiteit weerbarstig. Na een jaar vruchteloos debatteren besloot Catharina de ‘Wetgevende Commissie’, ingesteld om de instructie uit te voeren, op te heffen. Met het oog op de omvang van haar rijk stelde ze nuchter vast dat alleen een autocratische heerser enige kans van slagen zou hebben en liet veel bij het oude. De kwestie van de lijfeigenschap liet ze wijselijk liggen, de privileges van de adel bleven onaangetast, de corruptie tierde welig.
(Karin Schneider-Feuerstein)

Lees de rest van het artikel in de nieuwste G-Geschiedenis. Nu overal te koop!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder