Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Moskou in vlammen

05 augustus 2013 [412] Olivier Keun

Napoleons veldtocht tegen Rusland in 1812 draait uit op een gruwelijke nederlaag van een brutale veldheer. Van de glorierijke Grande Armée komt amper tien procent weer thuis. Het is voor de Fransen het begin van het einde.

Berezina, 27 november 1812: tot het middaguur was er in de chaos nog een zekere orde te vinden in de Grande Armée. Door vijanden omsingeld, enigszins door voorposten beschermd, marcheren enkele duizenden soldaten over de twee noodbruggen. Tussen de in lompen gehulde restanten van het leger, op zijn paard, in generaalsuniform en met de kin op de borst: Napoleon Bonaparte. Toen hij op de westelijke oever achter de horizon verdween, brak paniek uit onder de achterblijvenden. De bruggen werden bestormd om maar aan de overkant te komen, ogenschijnlijk veilig. Vrouwen, kinderen en zwakke worden onder de voet gelopen. Talrijke verdrinken, anderen door de voertuigen overreden. Eén van de bruggen breekt door overbelasting. Het bouwen ervan, door Nederlandse geniesoldaten, was al een staaltje miraculeuze techniek geweest.

Korte vrede
In 1811 was al duidelijk geworden dat de vrede met tsaar Alexander niets meer dan een wapenstilstand was geweest. De Rus kon en wilde het Continentaal Stelsel van Napoleon niet handhaven en steeds talrijker waren de incidenten die levendige handel met de gehate Britten lieten zien. Het heetten ‘Amerikaanse goederen’ die Rusland binnenkwamen. Maar naast deze door de Fransen als infame inbreuk van hun wil beschouwde lankmoedigheid, werd Napoleon zeker ook gedreven door zijn hang naar roem, eer, hebzucht en een vage notie dat wanneer de Russen waren bedwongen, de Britten automatisch moesten volgen. Maar voortdurend aarzelde de keizer met zijn beslissing tot een veldtocht. Herhaaldelijk las hij Voltaires geschiedenis van Karel XII en probeerde er lessen uit te trekken.
Vanaf midden 1811 begonnen de voorbereidingen. Napoleon was zich bewust van de immense risico’s om zo’n omvangrijk leger over zo’n enorme afstand in beweging te houden. Een oorlog in de winter, zoals Karel XII van Zweden ondernam, zou hij zéker niet voeren. Alleen al daarom stond het begin van de oorlog vast: juni 1812.

Details
Napoleon zat aanvankelijk minder in over de strategie dan over ogenschijnlijke kleinigheden: kleding, dekens, voorraden, aanvoer, reservepaarden, medische zorg. Hij wilde niks aan het toeval overlaten, maar besefte niet hoe sterk de praktijk toch zou afwijken van zijn theorie. Toch lukte het om de massa’s te mobiliseren zonder dat de vijand goed wist wat er aan de hand was.
De Grande Armée van twintig naties telde zo’n half miljoen soldaten, waarvan minder dan de helft Frans. De grootste groep vormden de Duitsers, gevolgd door Italianen, Spanjaarden, Portugezen en Polen. De minst betrouwbare bondgenoten werden aan de flanken opgesteld, wat achteraf een foute beslissing zou blijken te zijn.
Vanaf februari 1812 trokken duizenden soldaten richting de afmarcheerplaatsen waarmee Duitsland een enorm exercitieterrein werd. Wekenlang trokken lange kolonnes militairen door de steden: huzaren, dragonders, verkenners, artillerie, munitievoertuigen, ambulances, levensmiddelen, een bonte stoet bevoorradingswagens, getrokken door ossen.
Op 24 juni 1812 was het zover: het leger trekt over de Memel. Napoleon zou Napoleon niet zijn als dit niet met een ceremonie gepaard ging. De vijand liet zich intussen niet zien. Napoleon had met dat terugtrekken rekening gehouden, het ergerde hem toch. Hij zou de Russen wel achterhalen, op z’n laatst in Vilnius.

Tegenslagen
Het optimisme van de Memel-oversteek vervloog snel. De soldaten zagen geen vijand, wat hen frustreerde, gingen meer en meer gebukt onder karige rantsoenen en slecht weer. Het armoedige land was niet eens in staat zijn eigen bevolking te voeden, laat staan een troep van honderdduizenden soldaten. De ossen bleken niet in staat het hoge marstempo vol te houden en duizenden wagens moesten worden achtergelaten. Voor de paarden was te weinig voedsel waardoor ze onrijpe tarwe kregen, waardoor al in het begin 20.000 dieren omkwamen van kreperen. Waterbronnen waren vergiftigd, desertie werd een dagelijkse kopzorg, zeker toen gevluchte soldaten eigen troepen samenstelden en achternagezeten moesten worden, en direct werden geëxecuteerd.
Napoleon hoopte op een veldslag bij Vilnius. Maar de vijand trok zich opnieuw terug, niet nadat hij de voorraden had verbrand. De Fransen hadden er geen verweer tegen. Nog erger werd het allemaal toen na stortregens op 29 juni de temperatuur omsloeg en het kitter koud werd. Opnieuw stierven duizenden paarden. Al met al was de balans al na twee weken rampzalig: meer dan 100.000 soldaten waren uitgeschakeld. Dat was geen verdienste van de Russen: die hadden het nog druk met het verzamelen van een gevechtsklaar leger om een goede verdedigingslinie samen te stellen. Dat lukte dan eindelijk begin augustus bij Smolensk. Na twee weken dralen besloot Napoleon de aanval te kiezen en op 17 augustus kwam het dan eindelijk tot een treffen. Dat pakte onvoorzien uit. Niet alleen waren zijn eigen troepen te traag voor de uitgedokterde tactiek, de Russen verzetten zich heftiger dan gedacht. Tot de nacht viel, was het voordeel voor de Fransen niettemin duidelijk. Echter: toen de volgende dag aanbrak en Napoleon de beslissende tik wilde uitdelen, bleek de vijand in geen velden of wegen te bekennen. De Fransen troepen marcheerden een volkomen leeg land binnen. Smolensk was verwoest, overal dood en verderf. Het dilemma werd erger en erger: Napoleon won niks, zijn leger kromp en hij kwam almaar verder in het vijandige territorium. Hier werkte een menselijke trek: terug naar huis was geen optie, dan maar doorstoten naar het hart van de vijand. Die zou toch zeker wel Moskou verdedigen?

Deceptie Moskou
En inderdaad: Koetoesov verschanste zich in Moskou. Bij Borodino kwam het op 7 september tot de bloedigste veldslag van de oorlog. Het werd een nipte overwinning voor de Fransen, maar ten koste van veel: de Grande Armée was verder gekrompen, tot nog 100.000 man, het pronkstuk van het leger, de artillerie, was feitelijk vernietigd.
Helemaal in tegenstelling tot de diepe hoop na alle ellende, werd Moskou niet de gehoopte verlossing. De Franse troepen marche zijn eigen stad in brand gestoken en de theorie van de verbrande aarde een geheel nieuwe dimensie gegeven? Napoleon heeft dat later zo uitgelegd en gehoopt de Russen hiermee een imago van barbarisme te geven. Historici zijn er nog niet over uit. Vast staat dat steeds opnieuw branden ontstonden, maar dat het pas een vuurzee werd toen de wind aanwakkerde waardoor driekwart van de voornamelijk uit hout opgetrokken stad in de as werd gelegd.
Moskou in brand, dat was voor de stad een grotere ramp dan voor de Fransen, maar Napoleon was dan nu wel in Moskou, maar wat nu te doen? Vergeefs wachtte hij op een teken van de tsaar om te praten. Een opmars naar Sint-Petersburg, waar Alexander resideerde, was gezien de omstandigheden en de tijd van het jaar een domme zet, dan moest Napoleon zeker niet doen. Het enige dat hij kon doen, was terugtrekken. Die beslissing viel Napoleon dusdanig zwaar dat hij er vijf kostbare weken over deed.

Troosteloze aftocht
Op 19 oktober vertrokken de schamele resten van de Grande Armée westwaarts, beladen met geroofde goederen, zoals Napoleons legers gewend waren. Er kwam zowaar weer een beetje moraal onder de troepen. Ze waren immers niet overwonnen en keerden huiswaarts! Eenmaal onderweg sloeg de stemming om: de geplunderde goederen vertraagden de afmars en wat op de terugweg zoal was te zien, deed de stemming ver onder nul zakken: allemaal dood en verderf, zover het oog reikte. Napoleon had nooit dezelfde route moeten kiezen als de heenweg. Immers: niet alleen drukte de aanblik de stemming, er viel ook helemaal niets meer te halen. Honger sloeg in gruwelijke vorm toe: alle dorpen tot in de verre omgeving waren leeggeroofd en verbrand, er was geen levend dier meer te vinden en overal rottende kadavers. En aan de lopende band werd de troep aangevallen door Russische ‘hit and run’ contingenten die dood en verderf zaaiden, afgewisseld door soortgelijke overvallen door wraakzuchtige boeren. Wanneer het al eens tot een slag met geregelde Russische troepen kwam, dan wonnen de Fransen, vooral door de overvoorzichtige manier van optreden van de Russische opperbevelhebber Koetoesov.

Dood en verderf
Vanaf 6 november sloeg de kou toe. De temperatuur zakte onder nul. Op 21 november bereikte het leger de oostelijke oever van de Berezina, een bijrivier van de Dnjepr. De toestand was wanhopig, er waren amper nog 50.000 strijdbare soldaten en 4.000 hulptroepen, omsingeld door drie Russische divisies, waarvan één een brug bezet hield die de Fransen moesten oversteken. Zo’n 40.000 troepen bereikten de overzijde. Het staat wel vast dat als de Russen kordater hadden opgetreden geen enkele Franse soldaat, Napoleon evenmin, dit had overleefd.
Op 3 december, twee dagen voor de gehaaste aftocht van Napoleon naar Parijs, werd een bulletin uitgegeven waarin werd gesteld dat de extreme en vroegtijdige winter oorzaak was van de Franse aftocht. Geen woord over het falen van de kleine Franse veldheer.
(Siebrand Krul)


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder