Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Vervloekte auto van Serajewo

14 mei 2013 [412] Olivier Keun

Geen enkele gebeurtenis in de 20ste eeuw had zo’n verwoestende uitwerking als de moordaanslag op aartshertog Frans Ferdinand in Serajewo op 28 juni 1914. De aartshertog was erfgenaam van de troon van een wereldrijk in verval, verscheurd door sectarisch geweld, met name op de altijd rumoerige Balkan. Daar ging het dan ook mis.

Een stel amateur-terroristen, meer stelden de Servische nationalisten niet voor, wilde van Bosnië een nieuwe slavische staat maken, los van Habsburg. De vuurwapens en bommen die ze zouden gebruiken, kregen ze van de beruchte ‘Kolonel Apis’, hoofd van de Servische militaire inlichtingendienst. Dat was voor Oostenrijk-Hongarije voldoende reden om Servië de oorlog te verklaren, met de onvermijdelijkheid die A.J.P. Taylor zo befaamd omschreef als ‘war by timetable’. Europa gleed de horror van de Eerste Wereldoorlog in toen de ene na de andere grootmacht elkaar de oorlog verklaarde.
In z’n algemeenheid zijn dit de overbekende feiten. Al wat minder bekend zijn de wonderlijke toevalligheden van die bewuste dag. Frans Ferdinand had bijvoorbeeld eerder die dag al een aanslag overleefd toen een bom van het dak van zijn auto wegstuiterde en onder de volgwagen ontplofte. De vele gewonden werden naar een ziekenhuis gebracht waar de dwarse en impulsieve aartshertog hen wenste te bezoeken. Dat voerde hem langs de plek waar Gavrilo Princip zich bevond, en waar chauffeur Leopold Lojka bemerkte dat hij verkeerd was gereden, en keerde, twee meter van Princip. Aartshertog Frans Ferdinand werd slachtoffer van de meest toevallige aanslag van de 20ste eeuw.
De Habsburger was een op dat moment stilstaand doelwit, maar voor Princip was het zo eenvoudig niet: hij zat klem in de mensenmassa en kon de bom die hij droeg niet ontsteken en werpen en goed richten met zijn pistool ging evenmin, zo verklaarde hij later. Op het moment van schieten –hij vuurde tweemaal- keek hij zelfs de andere kant op. Als dat waar is geweest, was het stomme toeval enorm: de eerste kogel raakte Sophie, de tweede de troonopvolger die nota bene een kogelwerende jas droeg (zie foto van het Heeresgeschichliches Museum Wenen). Verbijsterend dat beide fataal waren.
Vervolgens wemelde het van ‘ik wist het wel’-voorspellingen-achteraf. Zeker is alleen dat Frans Ferdinand zelf weinig fiducie had lang te zullen leven: hij onderkende de brisante politieke toestand, met name op de Balkan, en nam toch bewust de gok om naar Serajewo te gaan. In 1913 had hij een albino hertebok geschoten en volgens de overlevering zou dat de schutter zelf of een naaste verwant binnen een jaar het leven kosten. De aartshertog zou in zijn leven meer dan een kwart miljoen dieren hebben geschoten, hoofdzakelijk door drijvers langs zijn vuurlopen opgejaagd en bijna als met een machinegeweer gedood.
De auto waarin de hoogst onsympathieke Habsburger reed was een Gräf & Stift dubbele phaeton, in 1910 gebouwd door de Brüder Gräf in Wenen, van oorsprong fietsenmakers. De luxe auto, eigendom van graaf Franz von Harrach, zou behekst zijn.
In 1959 begon het spokenverhaal rond de auto, niet helemaal toevallig de periode waarin ook de Porsche Spyder van James Dean allerlei akelige eigenschappen werd toegedicht. Uiteindelijk telde de ‘Weekly World News’ in 1981 meer dan een dozijn doden waarvoor de bloedrode Serajewo-auto verantwoordelijk zou zijn. Het verhaal begint met het verbod van museumcurator Karl Brunner in Wenen om eventjes in de auto te mogen zitten. De auto zou op last van de nieuwe gouverneur van Joegoslavië na de wapenstilstand van 1918 zijn hersteld. Maar na vier ongelukken en het verlies van zijn rechter arm wilde hij de auto vernietigen. Dat werd voorkomen door zijn vriend dokter Srikis. Die vond het verhaal van de vervloeking van de auto onzin en reed er zorgeloos een halfjaar in rond, tot hij op zeker moment werd gevonden, onder de over de kop geslagen Gräf & Stift. De volgende eigenaar was ook een dokter, maar diens patiënten werden bang en meden hem, waarop hij de auto aan een Zwitser verkocht. Die liet het leven bij een rally door de Dolemieten: hij werd uit de auto geslingerd en brak zijn nek. De nieuwe eigenaar, een rijke boer, werd evenmin gelukkig. De auto begaf het op zeker moment, werd aangesleept door een andere auto tot de sleep plotseling vol gas gaf, de trekkende auto opjoeg en met beide boeren te pletter sloeg. Tiber Hirschfeld was de laatste particuliere eigenaar. Hij renoveerde de auto en liet hem blauw schilderen. Met vijf vrienden reed hij ermee naar een huwelijk en alle vijf kwamen vervolgens bij een zware frontale botsing om het leven.
Bijna al deze vertellingen zijn aantoonbaar onzin, nog afgezien van de grande finale, waarin museumbaas Brunner uiteindelijk zelf in de auto zou zijn gaan zitten om vervolgens een zware Britse vliegtuigboom op zijn hoofd te krijgen. De auto is immers tegenwoordig één van de topstukken van het bijzonder fraaie Heeresgeschichtliches Museum in Wenen. Niets is er aan te zien van al die veronderstelde ongelukken, de auto is niet rood, niet blauw, maar draagt nog de tekenen van de schoten en bomontploffingen van 28 juni 1914. Tiber Hirschfeld is spoorloos, evenals Karl Brunner. Bijna alle spookverhalen komen uit Frank Edwards’ film ‘Stranger than science’ uit 1959. Meer waarheidsgetrouw is het verhaal van Brian Presland: deze Brit belde het museum en wees op de vreemde kentekenplaat van de Gräf & Stift: ‘AIII 118’. Hij interpreteerde dat als ‘Armistice (wapenstilstand) 11-11-18’, waarmee de auto zelf het eind van de oorlog zou hebben aangegeven. Als je maar lang genoeg zoekt, is het treffende toeval nooit ver weg. Dit is immers ook een rare uitleg: armistice is Engels, en de wapenstilstandsdag viel voor Oostenrijk niet op 11 november, maar op de 4de.
Overigens bestaat Gräf & Stift nog steeds: het is een enorme fabriek, onderdeel van MAN.
(Mike Dash/Smitsonian)

Lees alles over de schokkende moord op de aartshertog en de verwoestende gevolgen in de nieuwe G/Geschiedenis! Vanaf 16 mei 2013 in de winkel!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder