Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Utrecht, middelpunt van de wereld

25 april 2013 [412] Olivier Keun

Op 11 april 1713 werd in Utrecht een verreikend vredesverdrag ondertekend. De spanningen die reeds in de voorafgaande eeuw aanleiding waren tot enkele oorlogen, werden aan de onderhandelingstafel door diplomaten tot een sluitende wereldvrede geboetseerd. Sinds 29 januari 1712 waren internationale delegaties neergestreken in Utrecht, dat even het middelpunt van de wereldpolitiek werd.

Het vredesverdrag maakte een einde aan twee woelige eeuwen. Na de Vrede van Münster (1648) waren de politieke en militaire spanningen, overgoten door een religieus en economisch spanningsveld, er niet op verminderd. De Franse koningen wilden tegelijkertijd de eeuwenoude territoriale verruiming verder zetten en van de Rijn de natuurlijke grens maken. De machtsstrijd tussen Frankrijk, Engeland, de Verenigde Provinciën en Oostenrijk leidde tot de Hollandse (1672-1678) en de Negenjarige Oorlog (1689-1697).

Spaanse Successieoorlog
Het fragiele machtsevenwicht dreigde uiteen te spatten nadat de Spaanse koning Karel II op 1 november 1700 overleed. Uit zijn testament bleek dat hij de Franse prins Filips van Anjou had aangeduid als troonopvolger en niet iemand van de Oostenrijkse tak van het Huis van Habsburg. Koning Lodewijk XIV steunde uiteraard de aanspraken van zijn kleinzoon op de Spaanse troon en erkende hem op 16 november 1700. De Oostenrijkse Habsburgers waren niet gediend met deze plannen. Een Frans-Spaanse coalitie was ook voor Engeland en de Verenigde Provinciën geen aanlokkelijk vooruitzicht. Op 7 september 1701 ontstond door toedoen van koning-stadhouder Willem III van Oranje een alliantie tegen de Spaanse erfenisregeling die wereldwijd zou uitgevochten worden.
De landvoogd van de Spaanse Nederlanden, Maximiliaan II Emanuel van Beieren, volgde het testament van zijn landsheer en erkende Filips als nieuwe Spaanse vorst. De landvoogd besloot om de Barrièregarnizoenen uit het verdrag van 1697, gericht tegen de Franse dreiging, op te doeken. De Franse troepen konden in februari 1701 ongehinderd de Spaanse Nederlanden binnen trekken om het bezit van Filips van Anjou veilig te stellen.
Vanaf 18 april 1702 begonnen de Staats-Engelse militaire operaties in een poging de Spaanse Nederlanden te veroveren op de Spaans-Franse troepen. Vanaf juli 1705 werden Zoutleeuw en Zandvliet veroverd. Pas na de slag bij Ramillies op 23 mei 1706 volgde de rest van Brabant en Vlaanderen. Daarmee waren de krijgsverrichtingen niet voorbij, want op 5 juli 1708 probeerden de Fransen Vlaanderen te heroveren en werden Brugge en Gent bezet. Bij Oudenaarde werden ze op 11 juli door de geallieerde troepen onder leiding van de hertog van Marlborough, John Churchill, verslagen. Eind november 1708 gingen de Fransen terug in het offensief, waarbij ze Brussel in puin schoten. Pas begin 1709 slaagden de geallieerden er in om de Fransen uit Gent en Brugge te verdrijven. Daarna volgden in 1709 Doornik, Bergen en de rest van Henegouwen. De volgende jaren werden vooral schermutselingen in de grenszone tussen Douai en Cambrai uitgevochten.

Vredesonderhandelingen in Utrecht
De militaire stabiliteit in de Nederlanden werd eind oktober 1709 besloten met een Engels-Nederlands barrièreakkoord over de grens met Frankrijk. In augustus 1710 trad er in Engeland een nieuwe regering aan die haast maakte met de onderhandelingen. De weg naar een volwaardige diplomatieke oplossing lag open nadat Engeland en Frankrijk op 8 oktober 1711 een geheim akkoord hadden gesloten. Eén van de obstakels voor diplomatiek succes voor de nieuwe Engelse regering was Marlborough. Hij werd op 10 januari 1712 uit zijn functies ontheven en op 29 januari konden de vredesonderhandelingen in Utrecht beginnen.
De buitenlandse diplomaten waren vertrouwd met de Republiek. De vredesverdragen na de vorige oorlogen waren in 1678 in Nijmegen en in 1697 in Rijswijk afgesloten. Utrecht genoot de voorkeur van de Fransen wegens de Fransgezindheid van de notabelen. De 83 buitenlandse delegaties bestonden vooral uit leden van de hoge adel. Hun diplomatiek overleg werd ingebed in hun wereld van etiquette en verstrooiing. Daarvoor versoepelde het protestantse stadsbestuur graag de strenge regels op het openbaar leven. De diplomaten en hun gasten mochten feestmaaltijden, bals en toneelvoorstellingen organiseren en bijwonen. Utrecht werd even een mondaine wereldstad. De honderden gezanten en hun gevolg zorgden voor een geweldige opsteker voor de lokale handel en tewerkstelling. Het stadhuis van Utrecht bezat ook nog het voordeel dat de twee fraaie toegangsportalen de Franse en Engelse delegaties, op voet van gelijkheid, de vergaderzaal tegelijkertijd konden laten betreden.
Ondanks de etiquette en ijdelheid gingen de militaire operaties tijdens de vredesonderhandelingen rustig verder. De Engelse troepen werden na 16 juli 1712 uit de Lage Landen weggehaald. Franse troepen heroverden nadien belangrijke delen van Frans-Vlaanderen op de troepen van de Verenigde Provinciën. Op 8 oktober 1712 kwam er een einde aan de gevechten na een voorakkoord tussen Frankrijk en Engeland. Op 11 april 1713 tekenden de gezanten van Frankrijk, Engeland, de zeven provinciën van de Republiek, Portugal, Savoye en Pruisen een vredesverdrag.

Gevolgen van de Vrede
De gevolgen van de Vrede van Utrecht waren wereldwijd te voelen. Gibraltar bleef Brits, evenals Canada en andere vroegere Franse kolonies. Engeland werd de maritieme grootmacht van de wereld.
Door de Vrede werd de grenslijn tussen de Zuidelijke – nu Oostenrijkse – Nederlanden en Frankrijk opnieuw vastgelegd. Koning Lodewijk XIV stemde in met het gebiedsverlies dat Frankrijk had geleden aan zijn noordgrens. Doornik en de oud-Vlaamse gebieden – West-Vlaanderen – kwamen terug bij de Zuidelijke Nederlanden. De Republiek stemde in om andere veroveringen in Noord-Frankrijk, zoals Rijsel, Aire, Béthune of Saint-Venant terug te geven aan de Franse koning. Keizer Karel VI was hiermee niet akkoord en trok zich terug uit de onderhandelingen en bond opnieuw de strijd aan met Lodewijk XIV. Pas met de Vrede van Rastatt van 6 maart 1714 besloten Oostenrijk en Frankrijk de vijandelijkheden.
In totaal werden er 23 vredesverdragen afgesloten. Het laatste verdrag was het barrièreverdrag van 15 november 1715 tussen Frankrijk, het Roomse Rijk en de Verenigde Provinciën. Frankrijk ging akkoord dat er aan de grens met de Oostenrijkse Nederlanden buitenlandse garnizoenen gestationeerd werden in Namen, Doornik, Menen, Waasten, Ieper, Veurne en in het Fort Knokke bij Nieuwkapelle. In de vesting Dendermonde zou er een gemengd garnizoen komen, deels Oostenrijks, deels Staats. Pas met dit barrièretraktaat kon keizer Karel VI bezit nemen van de Oostenrijkse Nederlanden, wat uiteindelijk op 3 februari 1716 het geval was. Daarna verlieten de buitenlandse troepen de Oostenrijkse Nederlanden of werden gekazerneerd in de barrièresteden.
(Harry van Royen)

Lees het complete verhaal, met schitterende beelden, in de jongste aflevering van G/Geschiedenis (maarteditie). Nu overal te koop!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder