Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Seks in de schaduw: prostitutie

09 april 2013 [412] Olivier Keun

Een dagje ‘cultureel doen’ betekent over het algemeen een bezoekje aan een doorsnee museum over kunst, geschiedenis of een combinatie daarvan. Een dagje cultureel doen betekent meestal niet pikante ins en outs vernemen over verboden seksuele praktijken in de vroegmoderne tijd.

Afgelopen januari werden de grenzen van het seksueel bespreekbare in de openbare ruimte opgezocht in het Universiteitsmuseum te Utrecht. Wat betreft de belangstelling voor deze dag heeft de uitspraak ‘sex sells’ zijn juistheid bewezen, uiteraard onder het mom van de wetenschap.
De seksuele moraal in de 17de en 18de eeuw was officieel gezien erg strikt. In die tijd waren prostitutie en pornografie verboden. Overspel en sodomie waren eveneens strafbaar. Wetenschappers toonden aan dat deze toen ethisch verwerpelijke overtredingen onder de radar van het gezag een eigen cultuur kenden, met eigen codes en omgangsvormen. Seks stond dan wel in de schaduw, maar was geenszins onbereikbaar voor degenen die de weg wisten. Lotte van de Pol liet aan de hand van een scala aan prenten en schilderijen de praktijk zien van de 17de-eeuwse prostitutie, die voor een groot deel dreef op de klandizie van zeelieden. In de meeste gevallen toonden de schilderijen een oudere hoerenmadam en een mooi jong meisje die samenwerkten om welvarende jongelingen hun geld afhandig te maken. Dat hoererij afgewezen werd was wel duidelijk: in veel beeldmateriaal was het de duivel zelf die de hoer slechte ideeën influisterde en mannen beïnvloedbaar maakte.
Theo van der Meer onderzocht het thema sodomie, waarbij hij zich in het bijzonder richtte op de situatie in het 18de-eeuwse Utrecht. Een keerpunt vormde de periode rond 1713 waarin het idee ontstond dat er een groot netwerk van sodomieten in de stad aanwezig was. Om een afschrikwekkend voorbeeld te stellen werden sodomieten niet langer in het geheim bestraft maar publiekelijk terechtgesteld. Welke straf bij welke daad hoorde was niet altijd duidelijk: sommige rechtsgeleerden achtten masturbatie in het geheel niet strafbaar, waar anderen ook in het geval van deze daad pleitten voor de doodstraf. De verschillende opvattingen leverden straffen op die varieerden van dood door verdrinking of ophanging, opsluiting in het tuchthuis en geseling.
Over de seksuele fascinatie van een 17de-eeuwse student, opgetekend in een ongeordend notitieboekje, vertelde Jetze Touber. De aantekeningen bleven niet beperkt tot slechts schunnige opmerkingen en tekeningetjes, maar speelden ook een rol in meer serieuze contexten zoals politieke roddels (veelal over de seksuele aberraties van orangisten) en geneeskundige opvattingen over de ontwikkeling van de genitaliën, met name in het verre Indië. Interessant zijn ook de aantekeningen over een seksuele interpretatie van de bijbel, voornamelijk Genesis. De student schreef: ‘De boom in het paradijs was de pik van Adam, een paal die uit zijn onderlichaam omhoogstak’, waarmee hij aanhaakte bij de opvatting dat de zondeval eigenlijk de eerste coïtus was.
Dat seks en politiek met elkaar te maken hadden werd bijzonder goed duidelijk in de bijdrage van Erik Tigelaar. Ook in zijn presentatie lag de focus op een boekje, getiteld Histoire amoureuse & badine du congres & de la ville d’Utrecht. In dit boekje werden allerlei feesten en partijen voor diplomaten beschreven, waarin liefdesverhoudingen en vrijpartijen aan de orde van de dag leken te zijn. Ook vechtpartijen en andere voorvallen werden beschreven. Hoewel men op het eerste gezicht zou kunnen denken dat dit gewoon een lekker roddelboekje is, waarvan de inhoud met een enorme korrel zout genomen moet worden, laat het onderzoek dat Tigelaar in het Utrechts Archief gedaan heeft zien dat een aantal beschreven situaties gestaafd worden door ander archiefmateriaal. Dat zou kunnen betekenen dat het boekje meer waarheid bevat dan tot nog toe gedacht werd.
Tot slot gaf Willemijn Ruberg een inkijkje in haar lopende onderzoek naar overspel in gerechtelijke bronnen, een onderzoek dat nu al interessante gegevens heeft opgeleverd. Zo is het opvallend dat de definitie van overspel door de eeuwen heen nogal verschilde. Waar men in de vroegmoderne tijd snel een dubbele moraal in het straffen van overspelige mannen en vrouwen zou verwachten, bleek dat tot tot de Code Penal van 1811 niet per se het geval te zijn. Geldstraffen en verbanningen van 50 jaar werden aan beide seksen uitgedeeld. Ruberg liet zien dat de dubbele moraal waarin de ontrouw van vrouwen als een zwaarder vergrijp gezien werd dan dat van mannen pas in de 19de eeuw ontstond.
Gesticht verlieten de bezoekers na al deze presentaties het Universiteitsmuseum. Het scheppingsverhaal zou nooit meer hetzelfde zijn.
(Els Stronks, Universiteit Utrecht/Huygens Instituut)


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder