Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Godin in lange broek

09 april 2013 [412] Olivier Keun

Haar wereldcarrière begint met een rol als brutale en verleidelijke Berlijnse Lola. Daarna verovert La Dietrich stormenderhand de grote podia, later ook Hollywood. Mannen en vrouwen bezwijken voor haar chames. Ze provoceert, inspireert en Marlene Dietrich wordt de eerste diva die ook om haar politieke opvattigen wordt bewonderd.

Ze zit op een ton, de goddelijke benen overal elkaar geslagen, gekleed in een weinig verhullend jurkje, op het hoofd een hoge hoed. Als in ‘Der blaue Engel’ de laatste tonen van het lied ‘Ich bin von Kopf bis Fuß’ klinken, is dat het startschot voor een wereldomspannende carrière. Marlene is dan 28. Haar verschijning en haar opvallende stemgeluid brengen het premièrepubliek in het Berlijnse Gloria-Palast in extase en het applaus zal nooit helemaal verstommen. Nog die avond vertrekt de ambitieuze actrice richting Hollywood, aangemoedigd door de man die haar ontdekte.
Kort nadat ‘lovely Marlene’ in de VS voet aan wal heeft gezet, neemt haar Amerikaanse carrière een hoge vlucht. De onbekende schone uit Duitsland metamorfoseert in no time tot extravagante godin van het witte doek. Wereldwijd wordt ze bewonderd, de vrouw die het rokkostuum net zo gemakkelijk verruilt voor een glitterjapon met gewaagd decolleté. De dochter van een Pruisische officier groeit uit tot een van de grootste diva’s van de 20ste eeuw, maar wel eentje die anders is dan de andere. Dietrich blijft nuchter onder haar sterallures. Roem en moraal gaan bij haar samen, ze geniet van de glamour maar zet zich ook in voor de Amerikaanse soldaten.

Duits en Amerikaans
Die schijnbare tegenstrijdigheid kenmerkt ook haar persoonlijk leven. Ze is artieste, maîtresse, familiemens en draagt haar politieke overtuiging met verve uit. Vaak is ze het mikpunt van kritiek, zelfs tot na haar dood. Marlene Dietrich is de Duitse Amerikaanse die houdt van haar vaderland en de VS-soldaten steunt in hun strijd tegen Hitler. Ze is de Amerikaanse Duitse die het glamourleven van een Hollywoodster leeft en zich spottend uitlaat over het Amerikaanse gebrek aan cultuur. Onorthodox is ook haar liefdesleven, als huiselijke femme fatale, die openlijk affaires beleeft met mannen en vrouwen, en zich terugtrekt om in alle rust haar moederrol te vervullen. Ze provoceert, inspireert, en verovert haar plek aan de top ‘met schone handen en zonder grote woorden’, altijd perfect gekleed en zonder wroeging. ‘Als ik mijn leven nog eens over zou kunnen doen, zou ik dezelfde fouten maken. Maar dan een beetje eerder, zodat ik er wat meer aan over zou houden’, verklaarde ze zelf, wetende dat haar leven er totaal anders uit had gezien als ze Johann Sebastian Bach trouw was gebleven …
Eigenlijk wil Marie Magdalene Dietrich namelijk concertvioliste worden. De tweede dochter van politieluitenant Louis Dietrich en zijn vrouw Wilhelmine, geboren op 27 december 1901 in Berlijn-Schöneberg, krijgt een muzikale opvoeding. ‘Lena’, die dol is op muziek en poëzie, verliest al op jonge leeftijd haar vader. Die ervaring versterkt haar eigenzinnigheid. Als ze elf is, besluit ze dat ze voortaan Marlene genoemd wil worden, Marlene Dietrich. Ze houdt haar achternaam, omdat stiefvader Eduard von Losch in 1917 sneuvelt zonder haar geadopteerd te hebben. De jonge Marlene bezoekt de conservatoria in Weimar en Berlijn, maar als ze twintig is gaat het roer helemaal om. De acute aanleiding is een peesontsteking aan haar vinger, maar ze worstelt ook met haar motivatie. ‘Bach, Bach, altijd maar weer Bach. Acht uur per dag oefenen. Mijn moeder en ik zijn er bijna gek van geworden.’ Ze laat Bach voor wat hij is en wordt actrice.

Dochter Maria: verweesd
Ze begint bij de variété, maar de ambitieuze Dietrich – die overigens haar hele leven werd geteisterd door zelftwijfel – waagt in de golden twenties al snel de sprong naar het grote toneel. Ze debuteert in de zomer van 1922 in een Duitse versie van de Getemde Feeks onder Max Reinhardt. Ze wordt weliswaar geen leerling aan diens befaamde toneelschool, maar neemt wel toneellessen bij leden van zijn ensemble. Tegelijkertijd speelt ze haar eerste filmrollen. Na een eerste optreden in de stomme film ‘So sind die Männer’ (1922) blijft ze het genre trouw. Ze trouwt met productie-assistent Rudolf Sieber en wordt op 13 december 1924 moeder van een dochter, Maria. Man en kind hebben niet veel aan moederlief, die werkt als een bezetene en zich ’s nachts in het uitgaansleven stort, inclusief diverse minnaars en minnaressen. Ondanks de vele affaires over en weer blijft Sieber haar steun en toeverlaat, tot een officiële scheiding komt het niet.
Ook Hollywoodregisseur Josef von Sternberg, die in 1927 naar Berlijn komt om een actrice voor de hoofdrol in ‘Der blaue Engel’ te zoeken, bezwijkt voor de charmes van het hem volslagen onbekende ‘Fräulein Dietrich’. Laaiend enthousiast is hij over de auditie van de actrice en gunt haar de rol, ondanks veel kritiek. ‘Ik was een nobody’, zegt Dietrich daarover later. Dat verandert in één klap na de succesvolle première. Als von Sternbergs geliefde verlaat ze haar vaderland en begint de legende.
Marlene Dietrich tekent een contract met Pictures en incasseert daarvoor 2.000 dollar per week. Ze werkt hard aan haar restyling als ‘Duitse Garbo’. Ze valt vijftien kilo af zodat haar hoge jukbeenderen beter uitkomen en waakt over de perfectionering van make-up en belichting bij de filmopnames. Dietrich wordt één van de bestbetaalde actrices ter wereld en schikt zich naar het systeem van Hollywood, waar diva’s zwijgzaam en glamourous moeten zijn – maar verschillen blijven er toch. Want deze Duitse diva heeft de broek aan. Dietrich draagt de androgiene outfit die haar handelsmerk zal worden voor het eerst in de film ‘Marokko’ (1930). Conservatieve kijkers zijn geschokt over haar rokkostuum, maar de modewereld is laaiend enthousiast. Opeens willen vrouwen van Los Angeles tot Sydney er net zo uitzien als hun heldin Marlene, de nieuwe godin in lange broek.

Goebbels wil haar terug voor 200.000 Reichsmark
Alle geld en roem ten spijt, het keiharde werkschema dat Dietrich zichzelf oplegt eist zijn tol. Ook lijdt ze onder de hoge verwachtingen die men van haar heeft. Steeds vaker moeten tabletten, alcohol en affaires haar innerlijke leegte vullen. Terwijl ze in films als ‘Shanghai Express’ (1932) en ‘The devil is a woman’ (1935) de rol van ongenaakbare schone speelt, nemen de zorgen over de politieke ontwikkelingen in haar vaderland toe. De nationaalsocialisten gaan fel te keer tegen Dietrich, die volgens hen ‘de lokroep van het Joodse geld’ is gevolgd, maar proberen haar later evenwel voor zich te winnen. Joseph Goebbels biedt haar maar liefst 200.000 Reichsmark per film, een verhaal naar eigen keuze en een eigen crew. Maar Dietrich, die inmiddels man en kind naar Amerika heeft laten overkomen, zegt af. ‘Uit fatsoen’, zegt ze zelf. De Duitse media storten zich vol venijn op de ‘verraadster’, de Duitse fans doen er goed aan hun Dietrichliefde in stilte te belijden. La Dietrich blijft in de Verenigde Staten en koopt in 1938 een appartement in Parijs; terwijl ze in Amerika werkt met meesters als Lubitsch, Hitchcock en Welles, heeft ze toch ook het contact met haar Europa nodig. Als de oorlog uitbreekt, blijft ze haar antifascistische overtuiging trouw.
Ze neemt de Amerikaans nationaliteit aan en laat, nadat ze door haar politieke imago voor het grote filmpubliek heeft afgedaan, haar rol als diva varen. Haar laatste divarol is in ‘Der große Bluff’ (1939), daarna speelt ze de niet altijd even respectabele vrouw die haar mannetje staat. Ook als zangeres maakt ze furore, met hits als ‘Give me the man’, ‘Ich hab’ noch einen Koffer in Berlin’, ‘Lilli Marleen’ en ‘The boys in the backroom’.

Sag mir, wo die Blumen sind: hartverscheurend
Na 1940 wordt haar politieke betrokkenheid alleen maar groter. Aangemoedigd door haar grote liefde Jean Gabin verruilt ze in 1943 haar rokkostuum voor het Amerikaanse uniform. Ze treedt op aan het front in Europa en Afrika, bezoekt gewonden in veldhospitalen. Helemaal zonder gevaar zijn die activiteiten niet; bij het Ardennen-offensief ontkomt ze ternauwernood aan gevangneming. In 1945 trekt ze samen met de Amerikanen het platgebombardeerde Berlijn binnen, een actie die sommige landgenoten haar altijd kwalijk blijven nemen. Anderen zijn opgetogen over haar terugkeer en hun openlijk betuigde aanhankelijkheid ontroert haar, maar blijven wil ze niet. Ook ten tijde van de Koude Oorlog zet ze zich in voor de vrede, onder meer met het anti-oorlogslied ‘Sag mir, wo die Blumen sind’ en wordt later in haar leven door de geallieerden geëerd met de hoogste civiele onderscheiding, de Medal of Freedom. In 1950 is La Dietrich weer terug op de bühne, dit keer als zangeres en chansonnière.

Tabletten en alcohol
Goddelijker dan ooit heeft ze haar herenkostuum verruild voor een nauwsluitende robe met duizenden pailletten en kristallen. Voor haar nieuwe rol heeft ze 3.000 kostuums in de kast hangen, 400 hoeden en 500 paar schoenen. ‘Ik kan niet zingen (…) en daarom moet dat wat ik draag een sensatie zijn.’
Het publiek blijft van haar houden, en ook de mannen houdt ze in haar ban – het lijstje met minnaars telt grote namen als Yul Brynner, Erich Maria Remarque en John F. Kennedy. Haar relatie met het Duitse publiek blijft moeizaam, en als er in de jaren 1960 affiches hangen met de tekst ‘Marlene, go home! breekt ze haar Duitse tournee af. Het leven als zingende actrice valt haar zwaar en Marlene is steeds vaker moe en ziek. In haar laatste grote films, waaronder Billy Wilders ‘Witness for the prosecution’ (1957) en ‘Judgment at Nuremberg’ (1961), is het grootste applaus weggelegd voor haar mimische talent (zelf beschouwt ze zich als een middelmatige actrice) en dan beëindigt Marlene Dietrich na meer dan vijftig rollen en één Oscarnominatie op 77-jarige leeftijd haar acteercarrière. Het is een afscheid voor altijd. Vanaf 1979 leeft ze een teruggetrokken bestaan in haar Parijse appartement. Tabletten en alcohol houden haar op de been, maar toch houdt ze belangstelling voor de wereld om haar heen, belt continu met dochter Maria maar ook met politici als Ronald Reagan en Michail Gorbatsjov.
Nog voor haar dood verschijnen er allerhande terugblikken op haar leven en ook dochter Maria doet een duit in het zakje. Maria Riva schrijft een boek waarin ze uit de doeken doet dat haar moeder altijd een kreng is geweest. Veel indruk maakt het niet, want de mythe Marlene is dan al lang geboren en overleeft ook Marlene zelf, die op 6 mei 1992 in Parijs overlijdt. Ze wordt bijgezet in haar geboortestad Berlijn en krijgt daar postuum excuses voor de vijandelijke bejegening door haar vaderland. Ze wordt geprezen voor haar ‘inzet voor vrede en democratie’.
(Frauke Scholl)

Leven van een superster.
1901 Geboren op 27 december als Marie Magdalene Dietrich in Berlijn-Schöneberg
1922 Afgebroken studie viool; op tournee als variétémeisje; eerste toneelrol in ‘Der Widerspenstigen Zähmung’, regie Max Reinhardt, eerste rollen in stomme films
1923 Huwelijk met regieassistent Rudolf Sieber
1924 Geboorte van dochter Maria op 13 december
1930 Doorbraak met ‘Der blaue Engel’; Oscarnominatie voor haar rol in ‘Marokko’
1936 Afwijzing van Goebbels’ aanbod, door de nazi’s als verraadster weggezet
1939 Naturalisatie tot Amerikaans staatsburger en afstand van de Duitse nationaliteit
1943/44 Optredens voor Amerikaanse troepen in Europa en Afrika
1947 Toekenning van de ‘Medal of Freedom’ van de Verenigde Staten
1950 Begin van een wereldcarrière als zangeres; benoemd tot ‘Chevalier de la légion d’honneur’ door de Franse regering
1960 Tournee in Duitsland, protesten
1961 Laatste grote rol in ‘Judgment at Nuremberg’
1975 Einde van haar podiumcarrière
1978 Laatste keer te zien in de film ‘Schöner Gigolo, armer Gigolo/Just a Gigolo’; trekt zich terug in Parijs
1992 Marlene Dietrich overlijdt op 6 mei

Lees het volledige artikel, met illustraties, in G/Geschiedenis, nu in de winkel!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder