Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Graven van Vlaanderen

19 december 2012 [412] Olivier Keun

Het nieuwe boek ‘Graven van Vlaanderen’ van de historicus Edward De Maesschalck dat zopas bij Davidsfonds Uitgeverij verscheen, vertelt over de leefwereld van de 25 opeenvolgende graven en evenveel gravinnen die Vlaanderen bestuurden. Een verhaal dat – nu het nationalisme hoogtij viert en de crisis aan de landsgrenzen beukt – actueler blijkt dan ooit.

De grootste trots schuilt soms in het kleinste papiertje. Toch als we de historicus Edward De Maesschalck mogen geloven. Uit zijn vestzak haalt hij namelijk een verfrommeld krantenknipsel tevoorschijn en strijkt het met veel zorg glad op de tafel. ‘Kijk. Ik sta op de tiende plaats in de top tien van de non-fictieboeken. Net na Goedele Liekens met haar boek Start to sex.’ Er hoort een grinnik bij die vaststelling.
Edward De Maesschalck heeft met Graven van Vlaanderen namelijk een nieuw boek uit. En dat doet het goed, aan het overzicht van de boekenverkoop in Vlaanderen te zien. ‘Ergens verwondert het me niet dat geschiedenisboeken nog steeds een ruim publiek aanspreken’, zegt De Maesschalck. ‘Je ziet dat ook boeken als Identiteit van Paul Verhaeghe of Voor Vlaanderen, volk en Führer van Aline Sax in de top tien staan. Dat heeft met de tijdsgeest te maken: we willen weten waar we vandaan komen. En samen met de opkomst van N-VA willen we weten waar Vlaanderen voor stond en vandaag voor staat.’

Vlaanderen of Brabant?
Verschilt het Vlaanderen van vroeger dan zo hard van het Vlaanderen van vandaag?
‘Wel, het huidige Vlaanderen is ontstaan uit het oude graafschap Vlaanderen, waar later Brabant, Limburg en een deel van het prinsbisdom Luik aan toegevoegd zijn. Sommigen zijn van mening dat ‘Vlaanderen’ eigenlijk ‘Brabant’ had moeten heten maar dan antwoord ik altijd dat Vlaanderen als oudste en belangrijkste kind het eerstgeboorterecht had. Het graafschap was er eerst. Dus laten we zeggen dat Vlaanderen vooral groter is geworden.’
En nu ook een eigen feestdag heeft…
‘De Guldensporenslag is zowat de nationale feestdag van Vlaanderen. Die heb ik in het boek uitgebreid behandeld en tegelijk ook nog eens het belang ervan onderstreept. Want vooral bij West-Vlaamse historici is het bon ton om de gebeurtenissen in 1302 af te breken. Misschien is het omdat ze als tieners te vaak in stoeten hebben moeten opdraven dat ze nu een soort vadermoord plegen door de Guldensporenslag te minimaliseren. Maar draai of keer het zoals je wil: was de slag in Kortrijk tussen het graafschap Vlaanderen en het Franse leger er niet geweest, dan lag de Franse grens nu aan de Schelde.’
Is het dan toeval dat Vlaanderen eruitziet zoals het er vandaag op de kaart bij ligt?
‘Misschien niet want je kunt je de vraag stellen hoe het komt dat Frankrijk zo lang in oorlog is geweest met Vlaanderen en er nooit in geslaagd is om dit gebied in te palmen. Zelfs Napoleon is het weer kwijtgespeeld. Iedereen probeerde het wel maar niemand kreeg vat op Vlaanderen. Ik denk dat dit te maken heeft met het feit dat Vlamingen zeer goed weten dat ze een glorieus verleden hebben. Het geeft hen een reden om te vechten omdat ze weten voor welk verleden ze strijden. En dan gaat het niet alleen over de heldhaftigheid waarover zelfs Dante sprak maar ook over onze rijkdom en welvaart. Ook al waren we een drassig land, we hebben welvaart gecreëerd door export en import. Vlamingen zijn handelaars, tot op vandaag.’
‘Die eigenheid van Vlaanderen zit ook diep in Vlaanderen zelf ingeworteld. In de jaren 1100 waren er bijvoorbeeld interne spanningen omdat Karel de Goede werd vermoord en geen opvolger naliet. Er moest een nieuwe graaf van Vlaanderen aangesteld worden: de Franse koning stelde Willem Clito voor maar Diederik van de Elzas was tegenkandidaat. Op de kaart van deze tweestrijd zie je dat er twee afgescheiden groepen ontstaan die allebei hun eigen kandidaat steunen. Die twee groepen vallen heel mooi samen met de gebieden die we vandaag West- en Oost-Vlaanderen noemen. Zo zie je maar: meer dan negenhonderd jaar geleden speelde die tegenstelling al. Dat kan geen toeval zijn.’

Opstanden door armoede
Leert de periode van de graven van Vlaanderen (861-1384) ons iets over de huidige economische situatie waarin Europa verzeild is geraakt?
‘Dat boetes, belastingen en de intresten op schulden een maatschappij zwaar kunnen ontwrichten. Vlaanderen heeft in de periode na de Guldensporenslag fikse boetes moeten betalen aan de Franse koning als uitboeting voor hun gepleegde wandaden, zoals de Brugse metten. Het heeft zwaar onder die boetes geleden. Zo zwaar dat zelfs de talloze opstanden van boeren en stedelingen in de 14de eeuw daar nog het gevolg van waren. Het huidige, Griekse besparingsscenario is nu enkele jaren aan de gang maar ten tijde van het graafschap Vlaanderen heeft het wel een halve eeuw geduurd.’
‘Bovendien zag je toen ook dat in barre tijden vooral luxe eraan moest geloven. Niemand kocht bijvoorbeeld nog duur laken, terwijl Vlaanderen wel rijk was geworden met dit product. De steden waren niet op die terugval voorzien en verarmden zienderogen. De kleine steden begonnen daarop goedkopere lakens te maken met wol die voortaan uit Frankrijk en Spanje kwam en niet uit Engeland. Daardoor zagen de grote steden hun monopolie helemaal verloren gaan en ze hebben in die kleine steden lelijk huis gehouden. De enige stad die standhield, was Brugge, omdat die als handelsstad zowel duur als goedkoop laken verkocht. Wat dan weer tot nieuwe spanningen leidde.’
Leiden economisch moeilijke tijden onvermijdelijk tot oorlog?
‘Vaak wel. In Vlaanderen heeft het lakendebacle tot een burgeroorlog geleid: Lodewijk Van Male, de laatste graaf van Vlaanderen, bevoordeelde Brugge namelijk ten koste van Gent. Hij liet Brugge een kanaal graven naar de Leie, wat zo goed als de doodssteek voor Gent betekende omdat die stad toen leefde van het transport op de waterwegen. Gent heeft daarop de Brugse kanaalgravers vermoord, waarna de grafelijke baljuw de Gentse milities liet arresteren en de Gentenaars vervolgens de baljuw vermoordden. Binnen de kortste tijd was er sprake van een burgeroorlog tussen Gent en Brugge. Op het einde van zijn leven was Lodewijk Van Male zo verbitterd dat hij naar Rijsel trok en nooit meer een voet in Gent of Brugge zette.’

Lage Landen onder één vorst
Je schreef eerst een boek over de Bourgondische vorsten en dan pas het boek over de graven van Vlaanderen. Hebben die twee ‘groepen’ iets met elkaar gemeen?
‘Qua temperament hebben de twee veel met elkaar gemeen: zowel de Bourgondiërs als de Vlaamse graven waren ambitieus en wilden vooruit. Maar de vorsten hadden koninklijk bloed en de graven ‘graaflijk’ bloed. Dus ze speelden op een ander niveau: de een op internationaal niveau, de anderen op regionaal niveau. Toch waren onze graven waren goed bezig. Zo was Lodewijk van Male getrouwd met de dochter van de Brabantse hertog en maakte hij al aanspraak op Brabant. Hun dochter trouwde met de hertog van Bourgondië en op die manier kon hij toch op een hoger niveau meespelen. Het is dan ook onder Lodewijk van Male dat die grote eenmakingsmachine in gang is gezet: de ambitie om de Lage Landen te verenigen tot een groot vorstendom. Maar zoals we vandaag op de landkaarten kunnen zien, is dat maar ten dele gelukt.’

Een vrouwenblik op de geschiedenis
Huwelijken maakten deel uit van een strategie. Was er dan ooit sprake van liefde?
‘Er is vooral sprake van passie. Liefde… Die komt achteraf, zeker? (lacht).’
Hadden vrouwen dan niets in de pap te brokken ten tijde van de graven van Vlaanderen?
‘Toch wel. Het aandeel van vrouwen wordt in de geschiedenis systematisch onderschat en onderbelicht. Daar let ik tijdens het schrijven dan ook op: dat ik hen zoveel mogelijk aandacht geef. Want we mogen niet vergeten dat de geschiedenis ons is overgeleverd door bijna uitsluitend mannelijke bronnen. Dat merk je bijvoorbeeld aan de ontstaansgeschiedenis van Vlaanderen. Vlaanderen is ontstaan doordat de eerste graaf, Boudewijn met de IJzeren Arm, met Judith trouwde, die de dochter was van koning Karel de Kale van West-Francië. Maar die Boudewijn stelde helemaal niets voor. Hij is pas groot geworden nadat hij met een chique madam trouwde en van Karel de Kale de opdracht kreeg om Frankrijk te beschermen tegen de Noormannen. Daardoor slaagde hij erin om het gebied in te palmen dat we vandaag Vlaanderen noemen. Nadien hebben kroniekschrijvers er echter alles aan gedaan om Boudewijn een roemrijke voorgeschiedenis te geven, tot op het belachelijke af. Allemaal verzonnen natuurlijk. Het was Judith die de belangrijkste spilfiguur van deze ontstaansgeschiedenis was, maar dat verdroegen de mannen niet.’
Dus u kijkt, in tegenstelling tot uw middeleeuwse voorgangers, met een vrouwenblik naar de geschiedenis?
‘Absoluut. Een vrouwenblik of een anti-machoblik. Dat is ook in het dagelijkse leven zo: mannenpraat over voetbal of auto’s interesseert me nauwelijks. Je zult me dus vaak horen zeggen dat Vlaanderen het beste af was op het moment dat er een vrouw aan het hoofd stond. Omdat het gewoon zo was: mannen hadden altijd de onhebbelijke gewoonte om oorlog te voeren, terwijl vrouwen hun geld aan veel betere doelen besteedden. De grootste welvaart kwam er dan ook onder Vlaamse gravinnen. Maar dat betekent niet dat ik me niet kan inleven in de geest van een macho. Ik ken ze na zoveel geschiedenisboeken maar al te goed. (lacht)’.
Is dat genderonderscheid ondertussen achterhaald?
‘De heksenvervolgingen zijn gelukkig achter de rug – al moet gezegd worden dat het heel lang geduurd heeft voor men door had dat dit een complot van mannen was om machtige vrouwen onschadelijk te maken. En er zijn tot op vandaag nog altijd misverstanden die leven: weinig mensen weten dat vrouwen bijvoorbeeld ook meegingen op kruistocht. Denk maar aan de Franse koningin Eleanora van Aquitanië, die haar man uitschold omdat hij een slappeling was. En vandaag zie je het onderscheid nog steeds doorwerken wanneer je de noordelijke landen vergelijkt met de zuidelijke landen: in Scandinavië heb je zelfs vrouwelijke presidenten. Hoe zuidelijker je gaat, daarentegen, hoe dominanter de machocultuur wordt en hoe minder vrouwen te zeggen hebben.’

Vlotte en leesbare geschiedenis
U hebt nu al enkele tientallen historische boeken geschreven. Wat is uw geheime formule om geschiedenis spannend te houden?
‘Een snuifje drama toevoegen. Ik heb lang bij de VRT gewerkt als researcher. Ik heb er ook scenario’s en toneelstukken geschreven en zo heb ik geleerd om een historisch verhaal vol feiten en saaie verhalen over economie en politiek om te zetten in een vlot en leesbaar verhaal. Dat pas ik nu toe op de geschiedenis. Tijdens de research voor dit boek stootte ik bijvoorbeeld op een lange passage over de Vlaamse gravin Margaretha van Constantinopel. Ze staat erom bekend dat ze erin geslaagd is om ondanks een enorme schuldenberg bijna zonder schulden te overlijden. Maar dat is een ontzettend saai verhaal. Dus heb ik dat omgezet in drama, zonder afbreuk te doen aan de werkelijkheid. Zo heb ik een hoofdstuk ‘Wat een moeder lijden kan’ waarin ze in een brief aan de paus klaagt dat ze het allemaal niet rond krijgt met haar ruziënde zonen. En een hoofdstuk ‘De uitgaven van Margaretha’, waarin ze toch in haar opzet slaagt. Via die dramatische opbouw kom ik tot een boeiend verhaal, terwijl het eigenlijk gewoon gaat over inkomsten en uitgaven.’
(Sarah Vankerschaever)

Het boek Graven van Vlaanderen is een luxueuze gebonden uitgave vol kleurenillustraties, stambomen en fragmenten. Het telt 353 pagina’s en kost € 69,95.


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder