Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

De heksenwaag van Oudewater

19 december 2012 [412] Olivier Keun

Was voor de inwoners van Oudewater – de bestuurders voorop – de tijd van de heksenvervolgingen stil blijven staan of waren ze op een slimme manier hun tijd ver vooruit? Met deze vraag houden historici zich al meer dan drie eeuwen bezig.

Sommigen zetten de inwoners van dit tussen Utrecht en Gouda gelegen stadje neer als een stelletje goedgelovige kwezels die zich alles op de mouw lieten spelden. Anderen zien in hen juist geniale mensen die op een listige manier talloze onschuldige mensen van een wisse marteldood gered hebben.
De kwestie heeft allemaal te maken met het gebouw waaraan Oudewater zijn naam en faam te danken heeft: de heksenwaag. Al in de 16de eeuw kwamen van heinde en verre personen naar dit stadje aan de Hollandse IJssel om zich op de grote publieke waag op het marktplein te laten wegen. De weegproef was in deze jaren voor de autoriteiten in sommige gebieden een afdoende en overtuigend bewijs of een van hekserij verdachte man of vrouw schuldig was of niet. Omdat een heks op een bezemsteel kon wegvliegen, moest zij wel vederlicht zijn, zo was de logica. Een normaal persoon was hier te zwaar voor en kon dus nooit een heks zijn. Als het gewicht in overeenstemming ‘met de natuerlijcke proportiën des lichaems’ was, volgde vrijspraak. In sommige streken werd naast (of in plaats van) de weegproef ook nog de waterproef toegepast als ultieme test of iemand een heks kon zijn. Hierbij werd de verdachte kruisgewijs gebonden: de rechterteen aan de linkerduim en de linkerteen aan de rechterduim. In deze gekromde houding werd de beklaagde aan een touw in het water gelaten. Zonk de persoon meteen, dan werd deze naar boven gehaald en was de onschuld overtuigend aangetoond. Indien de verdachte bleef drijven, dan was deze schuldig. De redenering hierachter was dat ‘Moeder Aarde’ niets van de duivel wilde weten en het water – dat als het meest zuivere element werd gezien – weigerde in dat geval de duivel (weliswaar in de gedaante van de heks) in zich op te nemen. Deze redenering werd echter al aan het eind van de 16de eeuw met wetenschappelijke argumenten aangevochten. Om die reden werd de waterproef tijdens de hoogtijdagen van de heksenvervolging nog maar sporadisch gebruikt.
Dat de waag in Oudewater nog eeuwenlang voor het wegen van mensen in gebruik bleef – voor het laatst in 1773 – was mede het gevolg van een staaltje van city branding. De autoriteiten van Oudewater maakten al vroeg reclame met hun uiterst betrouwbare waag. Zij beweerden zelfs dat keizer Karel V hen persoonlijk in 1541 een speciaal privilege verleend had om een weegcertificaat uit te reiken dat in zijn hele rijk rechtsgeldig was. Volgens de overlevering – voor het eerst opgetekend door Nicolaes Borremans, die van 1645 tot 1648 in Oudewater als remonstrants predikant werkzaam was – zou de keizer op doorreis in het naburige Polsbroek uitgenodigd zijn om de verbranding van een heks bij te wonen. Te zijner ere hadden de autoriteiten de weegproef nog eens herhaald. Hierbij zou Karel V hebben opgemerkt dat de schout, daarbij ondersteund door de pastoor, vals spel speelde: met een palletje werd verhinderd dat de balans kon doorslaan. Op aandrang van de keizer werd de weegproef in Oudewater herhaald, met een voor de verdachte gunstig resultaat. Karel V zou vervolgens verordonneerd hebben dat voortaan alle van hekserij verdachte personen in Oudewater gewogen zouden moeten worden omdat daar geijkte gewichten gebruikt werden. Geen van de onderzoekers die zich ooit met de geschiedenis van de heksenwaag heeft beziggehouden, heeft echter een snippertje bewijs voor dit verleende privilege kunnen vinden. Als een feit blijft overeind dat de heksenwaag van Oudewater een onverwoestbare reputatie had opgebouwd en dat niemand de waarde van de daar uitgegeven certificaten in twijfel durfde te trekken.
(Cor van der Heijden)

Meer weten? Lees het gehele artikel in de januari-editie van G/Geschiedenis!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder