Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Terpentijn tegen tranen

28 oktober 2012 [412] Olivier Keun

Het verhaal van de kunstschilder en beeldhouwer Constant Permeke is er een dat van de Belgische kustlijn via Jabbeke tot in Brussel loopt. Van een vader met een boot, via een meisje in pyjama tot een groep kunstliefhebbers rond een liggende boer. Met de overzichtstentoonstelling in BOZAR in Brussel worden alle verhalen – zestig jaar na Permekes dood – eindelijk samengebracht. Het Davidsfonds organiseert er een cursusnamiddag én een exclusief evenement rond.

Laten we het verhaal van Constant Permeke beginnen met een jonge vrouw en een nog levend verhaal. Meerbepaald de atypische herinneringen van journaliste Guinevere Claeys, ondertussen een vroege dertiger, die als kind opgroeide in het Permekemuseum in Jabbeke.
Haar ouders woonden als conciërge op de bovenste verdieping van het huis. Permeke betekent voor haar vandaag dan ook iets helemaal anders dan pakweg voor u en mij. Denken we bij Permeke aan het beroemde schilderij Liggende boer (1928), aan hard labeur of aan daadkrachtige lijnen op bruin papier, dan betekent de kunstschilder voor Guinevere stil zijn in de gangen, of de paniek de dag dat een man in lange jas een schilderij stal uit het museum. Maar evengoed betekent het het beeld van een man met een grijze baard, de kleinkunstzanger Willem Vermandere, die vaak uren in het museum doorbracht. Stilzwijgend.
Guinevere bekent het met een licht schuldgevoel. ‘Ik vrees dat ik lang een hekel had aan het Permekemuseum. We moesten altijd buiten spelen als er bezoekers waren en als ik op zaterdag lang in mijn bed bleef liggen, moest ik uitkijken dat ik op weg naar de badkamer niemand tegenkwam. Wat af en toe gebeurde, zodat ik vaak oog in oog stond met netjes geklede kunstliefhebbers. Die wisten niet waar ze het hadden: het ene moment keken ze naar een kunstwerk, het andere moment naar een kind in pyjama.’
‘Maar het had ook voordelen. Permeke en het gebouw stonden destijds op het biljet van duizend frank afgebeeld. Wie kon zeggen dat z’n slaapkamer op een geldbriefje stond? Hier, het tweede raampje in de rechterhoek.’ Is Permeke voor ons een inspirerend universum, voor Guinevere is het haar thuis. Wat voor de één een ontdekking is, is voor de ander een vertrouwde herinnering.
Ondertussen is het woongedeelte van het Permekemuseum netjes afgesloten van de expositieruimte en zijn meisjes in pyjama al lang niet meer in het toegangsticket inbegrepen.

Dumas en De Cordier
Dat de komende maanden de werken hun plek in het Permekemuseum verlaten voor een overzichtstentoonstelling in BOZAR in Brussel mag dan een grote stap zijn voor wie het idyllische atelier in Jabbeke kent, het is ontegensprekelijk een logische stap. Als een van de belangrijkste vertegenwoordigers van het Vlaamse expressionisme doet de expo in de Europese hoofdstad de kunstenaar de eer toe die hij verdient.
Permeke slaagde erin om de kunst te vermenselijken door de mens gestalte te geven: zijn tranen, zijn lijden, zijn leven. Het existentiële bewijs daarvan ligt in de meer dan 130 schilderijen, tekeningen en sculpturen die voor de retrospectieve bij elkaar werden gezocht. De werken zijn in goed gezelschap: Marlene Dumas en Thierry De Cordier, twee internationaal gerenommeerde kunstenaars die een hedendaagse visie geven op het naakt en het natuurlijke landschap, twee motieven bij Permeke, zorgen voor een eigenzinnig kader bij de expo.
In woord en beeld komen verhalen en geschiedenis er samen. Geboren in Antwerpen in 1886 en gestorven in Oostende in 1952 zijn de anekdotes over Permeke nog vrij levendig. Van een klein meisje dat in pyjama door het huis van de kunstenaar doolde tot de onvrede die heerste toen Permeke in 1939 in het PSK zijn eerste overzichtstentoonstelling kreeg. Want ook al lopen de wachttijden voor het schilderij Liggende boer vandaag op, over Permeke was er niet altijd evenveel eensgezindheid.

Menselijk, al te menselijk
Toen Permeke zijn eerste retrospectieve in Oostende kreeg, was er sprake van een lastercampagne: een karikatuur van Permeke sierde onder meer de omslag van het weekblad Pourquoi pas?. Ook over de rol en de plaats van de West-Vlaamse kunstenaar in de heilige drievuldigheid Constant Permeke, Gust De Smet en Frits Van den Berghe werd giftig gediscussieerd in de kunstwereld. Dat Permeke – een man die werkvolk tot kunst verhief – meermaals op de Biënnale van Venetië exposeerde, was voor de tegenstanders dan ook een doorn in het oog.
Vandaag daarentegen laat de kunstschilder en beeldhouwer Constant Permeke weinig mensen onberoerd. Het donkere kleurenpalet, de zware silhouetten: zowel zijn beeldhouwwerken als de tekeningen en schilderijen zijn in al hun robuustheid doordrongen van een ‘menselijk, al te menselijke’ kwetsbaarheid. De tol van hard labeur die Permeke destijds in de kromme ruggen en ruwe werkmanshanden rond zich zag, wist hij als geen ander te vertalen op doek en papier. Met respect en ontzag voor het zweet van de ander.
Zelf heeft Constant Permeke nochtans nooit op het land gewerkt. Vader Henri Permeke was kunstschilder en later restaurateur van het museum van Oostende. Via zijn vader – die lang een eigen boot had – leerde de jonge Constant niet alleen de technische kant van de schilderkunst kennen maar ook de noodzaak van inspiratie voor een kunstenaar. Het vissersleven en de landschappen die zijn vader schilderde, zouden later ook in Constant Permekes werk terugkeren.
Eenmaal ingeschreven aan de academie van Brugge, duurde het amper twee jaar voor de jonge Permeke zijn eerste tentoonstelling in Oostende kreeg. Hij leerde er de schilders Emile Claus en Eugène Laermans kennen en die gaven hem het nodige zelfvertrouwen om zich in 1906 in te schrijven aan de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten in Gent. Amper twee jaar later zou hij in Oostende een eigen atelier betrekken, dat vroeger nog had toebehoord aan Léon Spilliaert. Een kunstenaar werd geboren.
(Sarah Vankersschaever)

Lees het volledige artikel in de jongste uitgave van G/GESCHIEDENIS (in de winkel vanaf 31 oktober)

Info tentoonstellingen:
‘Constant Permeke. Retrospectieve’, met werken van Marlene Dumas en Thierry De Cordier. In BOZAR, Brussel, van 11 oktober 2012 tot en met 20 januari 2013. Curator: Willy Van den Bussche, Erehoofdconservator PMMK Oostende en PMCP Jabbeke.
www.bozar.be
BOZAR is niet de enige kunstinstelling die Permeke dit najaar herdenkt: het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen presenteert in de Koningin Fabiolazaal ‘De Modernen. Rondom Permeke’ (15.09.2012 > 24.02.2013) en het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Brussel brengt een expo rond ‘Permeke, Van den Berghe & De Smet en het expressionisme’.

Info evenementen
Naar aanleiding van de overzichtstentoonstelling in Bozar organiseert het Davidsfonds twee unieke Permeke-evenementen. Op donderdag 15 november vindt in het kader van Brussel Exclusief een exclusieve nocturne plaats in Bozar in Brussel, met inleiding van directeur Paul Dujardin en achteraf een receptie. Inschrijven kan via www.davidsfonds.be/evenementen – opgelet, de plaatsen zijn beperkt. En op zaterdag 8 december staat ook al in Bozar een volledige cursusnamiddag in het teken van Permeke, met een lezing van, rondleiding door en nabeschouwing van curator Willy Van den Bussche. Alle details via www.davidsfonds.be/uvt. Meer info over beide evenementen krijgt u ook via 016/310.600.


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder