Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Het zondige geld

28 oktober 2012 [412] Olivier Keun

Toen de Spaanse landvoogd Alva in 1569 zijn tiende penning als belasting aan de Lage Landen oplegde was het hele gewest in rep en roer. Sommigen beweren zelfs dat de Opstand tegen de Spaanse koning vooral een geldkwestie was. Wie weet: niemand houdt van betalen en dus is het te begrijpen dat het vragen van rente altijd impopulair is geweest. Het heeft iets van slapend rijk worden.

De Griekse filosoof Aristoteles (384-322) was er duidelijk over. Hij noemde de geldhandel zelfs onnatuurlijk. Anders dan varkens, paarden of akkers was geld volgens hem van nature onvruchtbaar. Het kon uit zichzelf nooit méér worden en wie deed alsof dat anders was ging in tegen de natuurlijke orde. Nummus non parit nummos: Munten baren geen munten.
Die weerstand tegen rente is zo oud als het lenen zelf. De als rechtschapen geldende stichter van het Perzische Rijk, Cyrus de Grote (590-529) liet mensen die rente berekenden zonder pardon verbranden. Dat wil niet zeggen dat er niet geleend werd. Ook in de vroege agrarische samenlevingen werden goederen uitgeleend. Dat waren bijvoorbeeld zaden of dieren. Een deel van de opbrengst werd als rente verrekend. Leningen waren in die tijd vooral consumptief, met andere woorden, vooral bedoeld om in de dagelijkse behoeftes te voorzien. Het verdienen aan andermans ellende maakte de kredietverschaffer niet populair. Het was toch het beeld van de rijke die meer rijkdom vergaarde ten koste van de in nood verkerende medemens.

Geldwisselaars
Vanuit godsdienstige hoek kreeg die afwijzing van de rente ruim bijval. In de boeken van Mozes wordt het nemen van rente uitdrukkelijk als zondig afgewezen. Maar rente was er wel. En voor het goede geweten werd het renteverbod geïnterpreteerd als een verbod op het vragen van rente aan geloofsgenoten. Het renteverbod werd door het christendom overgenomen. Ook Jezus had ten slotte de geldhandel afgekeurd en de geldwisselaars met harde hand uit de tempel verjaagd. Kerkvader Ambrosius van Milaan (339-397) wond er geen doekjes om: ‘Als iemand rente neemt dan verricht hij een gewelddadige overval, en dan zal hij niet in leven blijven’. Rente als een roofoverval.
Tijdens een groot deel van de Middeleeuwen bleef het vragen van rente taboe in christelijke Europa. Bijbelteksten waren ondubbelzinnig: ‘Gij zult aan uw broeder niet woekeren, met woeker van geld, met woeker van spijze, met woeker van enig ding, waarmede men woekert. (Deuteronomium 23: 19-20). Woeker en rente waren in die tijd nog synoniemen. Christelijke denkers plaatsten rente en diefstal op één lijn. Het Tweede Lateraanse Concilie (1139) repte laatdunkend over de ‘roofzucht van de onverzadigbare woekeraars’. Het strikte verbod op rente leidde ertoe dat de Europese geldhandel vooral in joodse handen kwam. Zij vielen immers niet onder de kerkelijke wetgeving. Maar de werkelijkheid is soms weerbarstig. Met de opkomst van de handel groeide ook de behoefte aan geld. Langzaam liet het renteverbod scheuren zien. Tijdens het Vierde Lateraanse Concilie (1215) werd de officiële kerkelijke opvatting belangrijk genuanceerd. Rente vragen mocht wel, maar woekerrente niet. Vanaf toen stond de geldhandel ook open voor de christenen.

Lombarden en de lommerd
Het waren vooral de Italiaanse Lombarden die de nieuw ontstane speelruimte benutten en zich op de geldhandel toelegden. Ze reisden heel West-Europa door. In het kielzog van handelaren en zakenlieden trokken de Italiaanse kredietverleners van jaarmarkt naar jaarmarkt. Hun kraam, een tafel met weegschaal en zakken met munten, ligt ook aan de oorsprong van onze benaming ‘bank’, afkomstig van het Italiaanse woord ‘banco’ of ‘banca’ voor tafel. Samen met de joodse geldschieters introduceerden de Lombarden de geldhandel in onze streken.
In de grotere handelssteden ontstonden uiteindelijk permanente banken van lening, naar de Lombarden hier ‘lommerd’ genoemd. Ook de kleine man die in geldnood zat kon daar terecht. In de lommerd werd tegen een onderpand geld uitgeleend. De extreem hoge rente die daarbij werd gevraagd was een bron van ergernis en verontwaardiging. Geld was schaars en rentes konden oplopen tot wel tachtig procent. Maar de bijbelse teksten waren beslist nog niet vergeten. Regelmatig greep de overheid in en beval de lommerds om alle beleende panden terug te geven. Op 6 februari 1477 bijvoorbeeld verordonneerde het stadsbestuur van Amsterdam dat alle panden die in de ‘Lombaerdt’ stonden voor de komende Vastenavond tegen betaling van alleen de hoofdsom, dus zonder rente en kosten, teruggehaald moesten worden. Maar de hoge rentes bleven voor problemen zorgen zodat in 1614 de Amsterdamse vroedschap besloot zelf een stadsbank van lening in het leven te roepen.

Bank van Lening
Deze lommerd aan de Nes is ook nu nog als bank van lening in gebruik. Voor menige Amsterdammer was een bezoekje aan ‘Ome Jan’, zoals de lommerd eufemistisch werd genoemd, bittere noodzaak.
Vandaag de dag is rente de gewoonste zaak van de wereld. Sterker nog, rente is één van de hoekstenen van de mondiale economie. Alleen veel moslims menen dat rente (riba) door Mohammed is verboden. En dat is lastig. Want wat te doen met de hypotheekrente die bij de aankoop van een huis onvermijdelijk om de hoek komt kijken? Zij zoeken daarom naar ‘halal’ varianten, financiële regelingen die geen rente heten, maar eigenlijk wel op hetzelfde neerkomen. Die rente is tegenwoordig in de meeste landen aan een maximum verbonden. In Nederland en België geldt momenteel een plafond van zo rond de 15 procent. Daarmee is de woeker beslist niet uitgebannen. In Groot-Brittannië werd in 2009 ene Johnny ‘Boy’ Kiely veroordeeld tot vijf jaar cel. Met behulp van louche vriendjes vergaarde hij een kapitaal met leningen tegen een rente die soms opliep tot 2.500 procent. Italië kent de ´strozinni´, letterlijk wurgers. Veel Italianen worden slachtoffer van deze criminele woekeraars. Geschat wordt dat zij jaarlijks vijf miljard aan rente weten binnen te halen. De huidige tijd waarin de banken steeds voorzichtiger zijn met het uitlenen van geld, geeft aan de woekeraars volop kansen. Nederland kent met de beruchte woekerpolissen een hedendaagse variant van de aloude woeker.
(Harry Stalknecht) Zie: http://www.ethesis.net/lombarden/lombarden_inhoud.htm Lees verder in G/GESCHIEDENIS editie november 2012


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder