Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Het wereldbeeld in 1607

04 juli 2012 [412] Olivier Keun

Wie kijkt er nu niet graag naar mooie, oude kaarten? De details die er op te vinden zijn, zijn niet alleen leuk om naar te kijken, maar hebben een belangrijke informatieve waarde. De facsimile van de Mercator-Hondiusatlas uit 1607 biedt alles!

Het wereldbeeld in 1607: de Mercator-Hondiusatlas

Wie kijkt er nu niet graag naar mooie, oude kaarten? De details die er op te vinden zijn, zijn niet alleen leuk om naar te kijken, maar hebben een belangrijke informatieve waarde. In het Ancien Regime werden kust- en zeekaarten angstvallig bewaard als staatsgeheim. Het aantal geïnteresseerden in een cartografisch beeld van hun streek of van andere werelddelen nam evenredig toe met de ontdekkingsreizen. De politieke spanningen en de economische mogelijkheden die dat veroorzaakte deed de verkoop van kaarten boomen.

In de tweede helft van de 16de eeuw werd in Europa en zeker in de Zuidelijke Nederlanden de cartografie op een hoger niveau getild. Het gebruik van driehoeksmeting maakte de nieuwe kaarten betrouwbaarder dan de kaartjes die vorige generaties kaartenmakers hadden gemaakt. De handelsactiviteiten in Antwerpen en het politiek machtscentrum in Brussel creëerden een ideale markt om kaarten en kaartenverzamelingen te maken en die vlot te kunnen verkopen. Men kon daarbij kiezen tussen kaarten die los konden gebruikt worden of in een boek konden toegevoegd worden, kaarten gebundeld in een boek of weergegeven op een globe. Een globe bezitten was het summum. Het was niet alleen een handig werkinstrument, een bezoeker kreeg onmiddellijk de perceptie dat de eigenaar – als een volwaardige homo universalis – slim was en misschien ook wel een beetje macht had want de aankoop van zo’n globe was niet goedkoop.

Gerard Mercator
Gerard De Kremer (1512-1594) paste perfect in dit renaissanceplaatje. Toen hij toevallig in 1512 in Rupelmonde geboren werd, stond het niet in de sterren geschreven dat hij een belangrijk wetenschapper zou worden want zijn vader was een eenvoudig ambachtsman. Als humanist, opgeleid en gevormd in ’s-Hertogenbosch en Leuven, probeerde Gerardus Mercator de wereld te begrijpen. Dat kon door zich toe te leggen op het vervaardigen van kaarten, losse zoals de kaart van (het graafschap) Vlaanderen van 1540 en de wereld. In 1538 volgde hij nog de modetrend en tekende die in een hartvorm, terwijl hij zijn wereldkaart uit 1569 ‘gewoon’ voluit tekende door het gebruik van zijn specifieke projectiemethode. De Mercatorprojectie werd in 1599 wiskundig berekend door de Engelsman Edward Wright die zijn bevindingen publiceerde in Certaine Errors in Navigation. Mercator heeft immers nooit een traktaat geschreven om zijn projectiemethode toe te lichten. Pas in de 19de-eeuwse maritieme wereld werd deze kaartprojectie toonaangevend bij de navigatie wanneer snelheid en concurrentie steeds belangrijker worden.
Mercator muntte ook uit in het maken van globes. Zijn aardglobe van 1541 en zijn hemelglobe van 1551 bieden een inzicht in hoe een wetenschapper de kennis van de Renaissance vertaalde in twee objecten. De aardglobe gaf een kijk in de machtsverhoudingen in de wereld, zeker op het nieuwe continent Amerika, dat door de paus verdeeld was tussen de koningen van Portugal en Spanje. Toevallig was die koning van Spanje later ook de vorst van de Nederlanden. Mercator draagt zijn aardglobe dan ook strategisch op aan een belangrijke raadsheer van keizer Karel, Granvelle. De hemelglobe die een decennium later klaar is, wordt opgedragen aan de prins-bisschop van Luik, George van Oostenrijk. Die behoort als bastaardzoon van keizer Maximiliaan ook tot het machtsnetwerk van de Habsburgers, en tegelijkertijd wordt de hemelglobe gepropageerd als een objectief kijken naar de ‘hogere’ sferen waar het goddelijke het hoogste is.

Kosmografie
Zijn kaart- en globeproductie kon de humanist Mercator alleen maar intenser laten nadenken over het wereldbeeld. Dit studiewerk resulteerde in een kritische uitgave van de Geographia van Ptolemaeus in 1578. Zijn doel was om hierna een alomvattende kroniek van de mensheid en de wereld samen te stellen, een kosmografie. Op zich niet vernieuwend, want het kroniekgenre bestond al eeuwen. Waar Mercator het verschil wou maken, was om de beschrijving van de landen niet zomaar te verluchten, maar om de lezers via het gebruik van landkaarten extra (ruimtelijk) inzicht mee te geven. Dat magnum opus werd nooit gerealiseerd.
Hij publiceerde wel reeds enkele regio’s. In 1585 publiceerde Mercator een boek met onder andere de kaarten van alle regio’s van de Nederlanden. In 1589 volgde dan een boek met de kaarten en beschrijvingen van een groot gedeelte van het Middellandse Zeegebied, evenwel zonder het Iberisch schiereiland. Rumold assisteerde zijn vader – die op het einde van zijn leven enkele beroertes heeft gehad – nog met de aanmaak van de kaarten van Noord-Europa.
De laatste set kaarten waar Mercator aan werkte, werd door zijn zoon Rumold verder afgewerkt en samen met alle andere kaarten in 1595 postuum uitgegeven als Atlas sive Cosmographicae Meditationes de Fabrica Mundi et Fabricati Figura of, in vertaling, Atlas of kosmografische overwegingen over de schepping van de wereld en de vorm van het geschapene.
De naam Atlas is een term die door Mercator voor zijn kaartenboek wordt gebruikt, maar het duurde nog enkele decennia vooraleer deze term de eerder gebruikte en ruimer bekende term Theater zou vervangen als aanduiding voor een verzameling kaarten. De ontdekkingsreizen hadden immers het middeleeuwse begrip Schouwtoneel een nieuwe dimensie gegeven die ook voor kaartenverzamelingen gebruikt werd.

Herdenkingen
In het stadshistorisch museum van Duisburg werd ter gelegenheid van het 500ste geboortejaar van Mercator een vernieuwde tentoonstellingszaal aan Mercator gewijd. De man was er dan ook een eminent inwoner tussen 1552 en zijn overlijden in 1594. In het Maritiem Museum Rotterdam wordt dan weer de enige Atlasversie van de Mercator wereldkaart ‘ad usum navigantium’ van 1569 in de kijker geplaatst.
Tot 26 augustus kan de Mercator-Hondiusatlas van 1607, samen met de Ptolemaeus van 1584 en de Atlas van 1595 bewonderd worden in de tentoonstelling Mercator Digitaal in Sint-Niklaas. Deze atlassen zijn integraal gedigitaliseerd en kunnen samen met de duiding over de globes, de Mercatorprojectie, een biografische film met Vic De Wachter die in de huid van Mercator kruipt en vijftien biografische filmpjes van mensen uit het netwerk van Mercator bekeken worden: zie www.mercatordigitaal.be voor bezoekersinformatie. Sint-Niklaas is als Vlaamse stad inderdaad een belangrijk Mercator erfgoedcentrum. De Oudheidkundige Kring van het Land van Waas heeft Mercator kort na haar ontstaan in 1861 opgenomen in een pantheon van Wase helden. Daarom werden zijn atlassen en globes verzameld en werd er in Rupelmonde een standbeeld opgericht. Hun oudheidkundig museum in Sint-Niklaas had reeds op het einde van de jaren 1860 een Mercatorzaal. Na enkele herlokalisaties is het grootste deel van de Mercatorcollectie te bekijken in het in 1962 geopende Mercatormuseum in Sint-Niklaas.
Niet alleen wordt Mercator herdacht met tentoonstellingen, ook de oogst aan publicaties is in dit jubileumjaar zeer goed. Dit jaar werden reeds twee facsimile’s uitgebracht van de Mercatoratlas van 1595. De ene is afkomstig uit de Kaartenafdeling van de staatsbibliotheek van Berlijn en bundelt 107 kaarten met een uitgebreide biografie. De andere komt uit de universiteitsbibliotheek van Torun, maar was oorspronkelijk eigendom van prins Albrecht van Hohenzollern en bevond zich in de nationale bibliotheek van Koningsberg. Deze Mercatoratlas bundelt slechts 55 kaarten.

Mercator-Hondiusatlas 1607: Davidsfonds facsimile anno 2012
De facsimile die door het Davidsfonds wordt uitgegeven is de Mercator-Hondiusatlas van 1607. Joost De Hondt, afkomstig uit het (West-)Vlaamse Wakken verzeilde als protestant via London in Amsterdam en vestigde zich daar als kaartenmaker en -handelaar. In 1604 kocht hij van de erven van Mercator de koperplaten van de Atlas van 1595. In 1606 publiceerde hij zijn eerste Mercator-Hondiusatlas, die nadien nog vele herdrukken kende. Hondius eerde zijn voorganger, zowel in een afzonderlijke inleiding, als door het behoud van de kaarten van Mercator. Elke kaart in de Hondiusatlassen die van Mercator is, is herkenbaar aan de oorspronkelijke vermelding ‘Per Gerardum Mercatorem Cum Privilegio’.
Naast de Mercatorkaarten werden er nog verschillende nieuwe kaarten van Hondius zelf aan toegevoegd, zoals van het Iberisch schiereiland. Deze atlas van 1607 werd later nog aangevuld, want de kaart van Silezië die er in zit, dateert uit 1621 en werd door Petrus Kaerius gemaakt, Hondius’ schoonbroer.
Deze Mercator-Hondiusatlas is sinds 1969 bezit van de Stedelijke Musea van Sint-Niklaas en heeft een boeiend verhaal te vertellen. De atlas behoorde – volgens het ex libris – toe aan de familie Van Wevelinchoven uit Roermond en heeft nog op een zolder in Oostende gelegen vooraleer een veiling over een nieuwe bestemming besliste.

Zes kilo boek
De facsimile van de Mercator-Hondiusatlas van 1607 telt in totaal 149 kaarten. De kaart van China is ooit verloren geraakt. In een uitleiding worden werk en leven van Mercator en zijn ‘erfgenaam’ Hondius geduid, en wordt deze 1607 geanalyseerd. De Latijnse teksten – met de beschrijvingen van de landen en werelddelen – werden niet opgenomen, maar kunnen wel digitaal geraadpleegd worden op de website van uitgeverij Davidsfonds via http://www.davidsfonds.be/mercatoratlas/. Het boek omvat 348 pagina’s en weegt een zes kilogram. Naast de loepzuivere reproductiekwaliteit is het leuke aan deze facsimile de mooie inkijk die het biedt op het wereldbeeld van begin 17de eeuw. Wat is mooier dan doorheen een oud kaartenboek – in het formaat van toen – te bladeren en te kunnen vergelijken met de toestand van vandaag? En zou u een kaart willen inkaderen, dan hoeft u geen boek meer stuk te snijden! Via de website http://mapmywall.com/kan een kwalitatieve print van de gekozen kaart besteld worden om die aan de muur te hangen.
*Harry Van Royen

Mercator-Hondiusatlas Davidsfonds. Linnen uitvoering: ISBN 9789058268624 – € 140 Lederen uitvoering: ISBN 9789058268792 – € 200. Verkrijgbaar via de betere boekhandel en ook online via www.davidsfonds.be Voor verzending binnen België: € 9,50, voor verzending naar Nederland: € 26 verzendkosten.


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder