Stelling

Het Europees Parlement moet weg uit Straatsburg

Stem

Agenda

De onbevreesde leider
Het blijft een fascinerend verhaal: onder leiding van Genghis Khan (1162-1227) slaagden enkele vrij onbeduidende Mongoolse stammen erin om binnen no time vrijwel heel Eurazië te veroveren. De expositie 'Genghis Khan, wereldveroveraar te paard' in het Nationaal Militair Museum (NMM) te Soest toont de ongekende militaire slagkracht van de Mongolen en laat ons tegelijkertijd kennismaken met een verafgelegen en mysterieuze cultuur.
‘Geel van kleur, met scheve ogen’
Dat er ook Chinezen actief waren achter het westelijk front van de Eerste Wereldoorlog is min of meer vergeten. Honderd jaar na hun aankomst wordt hun verhaal in de Gasthuiskapel te Poperinge alsnog verteld. Wanneer China in 1917 bij de Eerste Wereldoorlog wordt betrokken, richten de Britten het Chinese Labour Corps (CLC) op om arbeidskrachten te werven.

Wonderpil

05 juli 2017 skrul

‘Hoofdpijn zwerft over de woestijn en verzengt de reiziger als de zon’. Een beeldende vergelijking gevonden op een 5000 jaar oud Babylonische kleitablet. Pijn en pogingen er van af te komen zijn zo oud als de mensheid. Analyse van tandplak gevonden op kaakresten van Neanderthalers bracht aan het licht dat de oermens volop wilgenbast kauwde. De pijnstillende werking ervan verlichtte de ontstekingen waarmee menig oergebit geplaagd werd.

Tot ver in de 19de is pijn een onbegrepen fenomeen. Zo leunde de Britse arts Hume Weatherhead (1790-1853) in zijn populaire verhandeling over hoofpijn nog zwaar op de klassieke sappenleer van Hippocrates. Weatherhead onderscheidde een aantal soorten hoofpijn met elk zijn eigen remedie. Zo was hoofdpijn veroorzaakt door verstoring van de spijsvertering gebaat bij ‘de ontlasting van winden door de mond’, terwijl die komend uit bloedstuwing beter konden worden behandeld met ‘vrijwillige neusbloedingen’. Zweverig? Zo zou ik ‘het aanzetten van eener bloedzuiger aan ieder neusgat’ niet willen noemen.

 

Het laboratorium van Bayer waar de eerste aspirine werd gemaakt. Op de voorgrond Arthur Eichengrün (1867-1949), een van de ontdekkers van het nieuwe middel. Lang gold zijn collega Felix Hoffman (1868-1846, waarschijnlijk hier uiterst links achter) als de enige uitvinder. Vast staat inmiddels dat beiden een belangrijke rol hebben gespeeld.

 

Wilgenpoeder tegen moeraskoorts

In de 19de eeuw werd wel gedacht dat met het voortschrijden van de beschaving de mens meer gevoelig voor pijn was geworden, een theorie waarmee destijds door sommigen evenzo makkelijk het geselen van zwarte slaven werd vergoelijkt. De praktische mogelijkheden tot pijnstilling namen ondertussen snel toe. In 1804 wist een Duitse apotheker uit de papaverbol morfine te winnen. Als pijnstiller werd het tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog (1861-1865) op grote schaal aan gewonde soldaten toegediend. Duizenden kregen daardoor de ‘soldatenziekte’: morfineverslaving. Lachgas (1845), ether (1846) en chloroform (1847) volgden en werden ingezet als verdovingsmiddelen bij medische ingrepen. De Peruaanse kina-boom zette onderzoekers op het spoor van de aspirine. Kinine, gewonnen uit de bast van deze boom was al langer effectief gebleken als middel tegen malaria. Moeraskoorts, zoals malaria ook wel werd genoemd, kwam nog in grote delen van Europa voor. De Britse dominee Edward Stone (1702-1768) was bekend met kinine. Hij zag in de wilg, die al door de oude Grieken als pijnstillend was aanbevolen, de Europese evenknie van de kina-boom. Lijders aan de moeraskoorts kregen van Stone wilgenpoeder toegediend. En net als kinine leek het middel te werken. Symptomen zoals koorts, gewrichtspijn en hoofdpijn namen sterk af. In 1828 wist de Duitse wetenschapper Johann Büchner de werkzame stof uit de wilg te isoleren. Hij noemde het salicylzuur, naar Latijnse benaming voor wilg, ‘salix’. Nadeel van de stof was dat de bijwerkingen behoorlijk heftig konden zijn, zoals braken en maagbloedingen.

 

Deze spotprent over hoofdpijn uit slaat de spijker op zijn kop: die kan duivels zijn (litho naar Honoré Daumier, 1883)

 

Zenith van zijn roem

De grote doorbraak vond in Duitsland plaats. Bayer, begonnen als verfproducent, was daar druk op zoek naar nieuwe commerciële producten. Als basis diende het ook in de verfindustrie gebruikte koolteer, een bijproduct uit de kolenindustrie. Het lukte de chemici van Bayer een veel mildere variant van het salicylzuur te ontwikkelen: acetylsalicylzuur. Het nieuwe pijnstillende en koortsverlagende middel werd in 1899 onder de naam Aspirine op de markt gebracht ( de oude Duitse naam voor salicylzuur is Spirsäure. Vanuit Acetylspirsäure werd de naam aspirine gevormd). Het was het eerste geneesmiddel dat apotheker en arts omzeilde en rechtstreeks aan de gebruikers werd verkocht. Het succes was enorm. Met het aspirientje had Bayer puur goud in handen. In 1910 kon De Telegraaf schrijven dat: ‘aspirine bijgenaamd acetylsalicylzuur in het zenith van zijn roem staat’. Minder te spreken was de krant over de vele mensen die ‘met een buisje aspirinetabletten in den zak loopen om bij ieder gevoel van malaise een aspirientje door het keelgat te kunnen jagen’. Volgens hetzelfde artikel waren het vrouwen die zich ‘ware ‘aspirinophagen’ [aspirinevreters, red.] betoonen en iedere klacht over onwelzijn, zoowel bij zichzelve als bij anderen, met een aspirientje trachten te verjagen’. De krant verweet Bayer zulk onverantwoordelijk gedrag met ‘marktschreeuwerige advertenties’ alleen maar aan te moedigen. En daar hadden ze een punt. Het witte tabletje werd met agressieve reclamecampagnes aan de man gebracht.

 

Flesje voor aspirinepoeder uit 1899. Al snel zag Bayer dat tabletten veel makkelijker te verkopen waren.

 

‘Voor je kanarie en voor je kind’ren’

Tijdens de Eerste Wereldoorlog, toen er veel pijn werd geleden, bewees de aspirine zijn effectiviteit. De Spaanse Griep, die vanaf 1918 in het kielzog van de oorlog wereldwijd catastrofaal toesloeg, bevestigde de faam van het wondermiddel. Niet dat het de griep genas, maar door verlaging van de ergste koortsen kon de ziekte beter worden doorstaan. Het is dan ook ironisch dat een enkele complotdenker meende dat de Spaanse Griep juist via de aspirine door het Duitse leger was verspreid. In de cafés zongen in de nachtelijke uurtjes ondertussen drankvrienden uit volle borst coupletten uit de ‘lof van de aspirine’, een populair liedje dat in 1917 op de plaat was gezet door Pissuisse: ‘Aspirine voor je oudje, aspirine voor je hond. Aspirine voor je vrouwtje, als er weer een kleine komt. Aspirine zal niet hind’ren, voor je kanarie en voor je kind’ren. Dokters kan ik niet meer zien. Ik zweer trouw aan d’aspirien!’

 

 

Miljard pillen

Lang was acetylsalicylzuur koning. Na 1945 verschenen ook andersoortige pijnstillers zoals paracetamol en ibuprofen op het toneel. De leidende rol van de aspirine leek daarmee uitgespeeld. Maar het tabletje begon een tweede jeugd toen duidelijk werd dat het aspirientje door zijn bloedverdunnende eigenschappen hartinfarcten en beroertes kon voorkomen. Aspirine wordt nog steeds op grote schaal gebruikt, vooral als bloedverdunner. Anno 2014 werden wereldwijd meer dan honderd miljard tabletten ingenomen. De Spaanse cultuurfilosoof Ortega y Gasset (1883-1955) zag de aspirine als symbolisch voor de vooruitgang en verhoging van het levenspeil. Hij typeerde in zijn werk Opstand der Horden uit 1930 de 20ste eeuw als ‘het tijdperk van de aspirine’. Voor hem kleefden aan dat tijdvak ook de nodige bezwaren. Maar dat is een ander (hoofpijn)dossier.
(Harry Stalknecht)

(Openingsbeeld: Bayer liet geen mogelijkheid onbenut om zijn pijnstiller aan de man te brengen. Hier een Nederlandse reclamewagen omstreeks 1930.)

 

Lees het volledige artikel, en nog veel meer boeiend historisch nieuws in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. NU overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Glorious past geen garantie

De Brexit is sinds 29 maart 2017 officieel in gang gezet door de Britse premier Theresa May. Het belooft een spannende periode van twee jaar te worden waarbij Groot-Brittannië zijn eeuwenlange ‘perfide’ buitenlandpolitiek ten opzichte van het continent kan hernemen. Of gewoon verder zetten maar dan zonder de extra interne spanningen van het lidmaatschap van de Europese Unie. Tussen 1973 en 2016 werd dat ook wel als een ‘disfunctioneel huwelijk’ bestempeld.

Lees verder

Kroniek

Zwarte sneeuw

In de loop van 1767, 250 jaar geleden, worden de stijgende graanprijzen voelbaar. Economische sectoren die toch al niet sterk waren, krijgen het moeilijk. Zo is de douane-oorlog tussen Luik en de Oostenrijkse Nederlanden weer opgelaaid. De Luikse uitvoer van ijzerstaven en spijkers naar Limburg is verboden, Brussel heft invoertaksen op ijzer uit Luxemburg. In de Luikse spijkerindustrie is de nood zo hoog dat arbeiders de smederijen vernielen. Nu zijn her en der stakingen uitgebroken, die overslaan naar Brugge, waar nieuwe technieken de lonen van de textielarbeiders hebben verlaagd. Trammelant tussen lakenfabrikanten en wolkammers deden vijf patroons besluiten om opgeteld duizend arbeiders op straat te zetten. Het zijn barre tijden.

Lees verder

Heilige van de week

Theresia van Avilla - 15 oktober († 1582)

De naam Theresia komt waarschijnlijk van het Griekse woord voor warmte, zomer, of het Griekse jageres. Misschien betekent de naam wel bewoonster van het eiland Thera, tegenwoordig Santorini.

Lees verder