Stelling

Het Europees Parlement moet weg uit Straatsburg

Stem

Agenda

De onbevreesde leider
Het blijft een fascinerend verhaal: onder leiding van Genghis Khan (1162-1227) slaagden enkele vrij onbeduidende Mongoolse stammen erin om binnen no time vrijwel heel Eurazië te veroveren. De expositie 'Genghis Khan, wereldveroveraar te paard' in het Nationaal Militair Museum (NMM) te Soest toont de ongekende militaire slagkracht van de Mongolen en laat ons tegelijkertijd kennismaken met een verafgelegen en mysterieuze cultuur.
‘Geel van kleur, met scheve ogen’
Dat er ook Chinezen actief waren achter het westelijk front van de Eerste Wereldoorlog is min of meer vergeten. Honderd jaar na hun aankomst wordt hun verhaal in de Gasthuiskapel te Poperinge alsnog verteld. Wanneer China in 1917 bij de Eerste Wereldoorlog wordt betrokken, richten de Britten het Chinese Labour Corps (CLC) op om arbeidskrachten te werven.

De Chinezenmoord in Batavia

05 juli 2017 skrul

Waar de gewelddadige ontvolking van de Banda-eilanden door gouverneur-generaal Jan Pieterszoon Coen in 1621 inmiddels een plek in het collectieve geheugen van Nederland heeft weten te bemachtigen, geldt dat veel minder voor de gebeurtenissen rondom Batavia in oktober 1740. Paniek, honger, racisme, onbekwame leiding: de perfecte cocktail voor een bloedige uitbarsting.

Een van de bloeiende takken van industrie op Java in de ommelanden van Batavia werd in de loop van de 17de eeuw de suikerproductie. Het grootste deel van deze nijverheid is in handen van Chinese ondernemers, die Chinese koelies als goedkope arbeidskrachten inhuren. De groei van de suikerindustrie gaat op die manier gelijk op met de groei van de Chinese bevolking van Batavia en de ommelanden.

Plunderende bendes

Maar vanaf ongeveer 1720 begint de handel in Javaanse suiker in te storten. De Europese afzetmarkt lijkt voor even verzadigd en de goedkopere suiker uit Brazilië is een steeds grotere concurrent. Dat betekent een grote slag voor de Chinese bevolking. Velen van hen raken werkloos. De toch al overbevolkte plekken in en buiten Batavia waar de meeste Chinezen wonen, raken door dit leger nieuwe werklozen nog voller. Om toch in hun levensonderhoud te voorzien vormt een deel van deze Chinese voormalige suikerkoelies bendes, die in en om de stad aan het plunderen slaan.
De VOC-bestuurders in Indië weet zich niet echt raad met dit probleem. Aanvankelijk worden, in 1732, Chinezen die in de stad rondzwerven opgepakt en in de boeien geslagen. Geketend worden ze op transport naar de Kaapkolonie gezet. Het tekent de gespannen sfeer van die tijd dat er al snel geruchten de kop opsteken dat de meeste Chinezen helemaal niet in de Kaap arriveren, maar onderweg overboord gegooid worden. Die verhalen zorgen natuurlijk voor extra onrust. Het lijkt slechts een kwestie van tijd tot de spanningen zich ontladen.

 

 

Titelblad van het register van getuigenissen en verhoren naar aanleiding van de opstand van de Chinezen in Batavia in 1740. (Nationaal Archief, archief van de VOC, inv.nr. 11226)

Catastrofale misrekening

En dat gebeurt ook. De explosieve situatie escaleert in de nacht van 8 op 9 oktober 1740. Na een periode met opstootjes waarbij ook doden vallen, buiten de stad, proberen Chinezen Batavia in te nemen. Hun aanval kan worden afgeslagen door het Nederlandse garnizoen, maar de schrik zit er goed in bij gouverneur-generaal Adriaen Valckenier. Hoewel de Chinese inwoners van Batavia zich niet openlijk achter de opstand scharen, vreest hij toch hun macht en slagkracht. Valckenier stelt daarom voor om alle Chinezen in Batavia ‘te ruimen’. Zonder daarbij in detail te treden, is het duidelijk wat hij daarmee bedoelt.
De Raad van Indië vindt dit te ver gaan. Maar ironisch genoeg heeft de aanpak die de Raad voor ogen staat nog desastreuzere gevolgen. Volgens de Raad zouden alle huizen van de Chinezen aan een onderzoek onderworpen moeten worden. Dat klinkt in beginsel vrij onschuldig, maar pakt in de praktijk catastrofaal uit.
Het onderzoek, bedoeld om de onlusten te bezweren, leidt tot een moordpartij zonder weerga, waaraan niet alleen VOC’ers (militairen en zeelieden), maar ook bewoners van Batavia deelnemen. Waarschijnlijk speelt hierbij de al langer aanwezige latente afkeer van de Chinezen, vooral vanwege hun economische positie, onder de bewoners van Java een grote rol. Op 9 en 10 oktober komen naar schatting niet minder dan 10.000 Chinese mannen, vrouwen en kinderen om het leven. Ook in gevangenissen en ziekenhuizen zijn ze niet veilig. Woningen van Chinezen gaan in vlammen op. Gouverneur-generaal Adriaen Valckenier en zijn medebestuurders laten het allemaal gebeuren, zonder in te grijpen. Na de twee dagen van heftige ongeregeldheden blijft het nog enige tijd onrustig in de stad. De VOC besluit om de resterende Chinese inwoners van Batavia in de wijk Glodok, net buiten de stad, te concentreren. Als na enige tijd de handel in suiker en daarmee de suikerproductie weer aantrekt, wordt het uiteindelijk weer rustig.

 

Kaart van Batavia, behorend bij de Overeengekomen brieven en papieren 1731, tweede deel. Anoniem, circa 1730. (Nationaal Archief, Verzameling Buitenlandse kaarten Leupe, inv.nr. 1188)

 

Onderzoek naar de ‘rebellige Chineesen’

Om een herhaling te voorkomen is er de VOC naderhand veel aan gelegen om alle deelnemers aan de Chinese opstand boven water te krijgen. Men neemt daartoe aan het begin van 1741 verklaringen af van getroffenen. Zo wordt uit de mond van een ongeveer 45 jaar oude sergeant opgetekend: ‘wanneer alhier de Chineesen zijn gemassacreert geworden, een groot getal dier natie, alle gewapent zijn gekomen, (…) welke Chineesen alles wat daer omtrent woonagtig was gelijk ook den attestant op de vlugt en in het bosch gejaagt mitsgaders de kerk in de brand hebben gestoken gehad’. Daarnaast probeert de compagnie ook van gevangen opstandelingen namen van opdrachtgevers en medestanders los te krijgen. Geweld wordt daarbij niet geschuwd. Een onwillige gevangene wordt ‘inde pijn Kamer gebragt en nogmaels gerecommandeert sijnde de regte waerheijt te belijden’. Als hij dat weigert, wordt hij aan zijn armen, die achter zijn lichaam zijn gebonden, drie minuten opgehangen. Moegestreden geeft hij daarna inderdaad de naam prijs die zijn ondervragers willen horen.

 

Examinatien en Verklaringen concerneerenden de rebellerige Chinesen, 1741.

 

Knetterende ruzie

De Chinezenmoord betekent een onuitwisbare smet op de politieke carrière van Valckenier. Zijn passiviteit wordt hem zwaar aangerekend. Zelf probeert hij de schuld voor de onlusten af te schuiven op de leden van de Raad van Indië, en dan met name op Gustaaf Willem baron Van Imhoff. Op zijn beurt legt Van Imhoff de volledige verantwoordelijkheid bij de gouverneur-generaal. Het meningsverschil tussen beide heren loopt zodanig op dat Valckenier besluit hem en twee andere Raden van Indië te arresteren en naar het vaderland terug te sturen.
Maar ook vóór de Chinezenmoord heeft Valckenier gevoeld dat zijn positie aan het wankelen is. Al in 1738 verzoekt hij de Heren Zeventien om hem eervol ontslag te verlenen. De VOC-bestuurders stemmen toe en op 6 november 1741 legt Valckenier zijn functie neer. Maar de Republiek ziet hij nooit meer terug. Als hij begin 1742 op zijn thuisreis aanlegt aan de Kaap, wordt hij op last van de nieuwe gouverneur-generaal Van Imhoff gearresteerd en teruggevoerd naar Indië. Daar wordt hij opgesloten in het kasteel van Batavia, waar hij in 1751 overlijdt.
(Arjan Poelwijk, Nationaal Archief Den Haag)

 

De wereld van de VOC

Tot 7 januari 2018 is in het Nationaal Archief (NA) in Den Haag de tentoonstelling De wereld van de VOC te zien. Het NA bewaart een groot deel van het archief van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC). Het bevat een schat aan informatie en vormt een unieke bron voor onderzoekers. Voor het eerst brengt het NA dit bijzondere materiaal samen in een tentoonstelling. De bezoeker wordt op ontdekkingsreis meegenomen langs unieke kaarten, scheepsjournalen, brieven en tekeningen uit 200 jaar geschiedenis.

In het kader van de tentoonstelling heeft het Nationaal Archief Het Grote VOC boek (uitgeverij WBooks) gemaakt. Hoewel over de VOC al boekenplanken vol geschreven zijn, is tot nu toe de diversiteit van het overvloedige archiefmateriaal dat in het NA bewaard wordt minder belicht. Daaraan maakt Het Grote VOC Boek een einde, met vele topstukken zoals de handelspas van de shôgun van Japan uit 1609, het journaal van Abel Tasman en de imposante collectie wereldkaarten van de beroemde Nederlandse kaartmakers.
Van dit boek is ook een Engelstalige uitgave verschenen met als titel The Dutch East India Company Book.

Lees het volledige artikel, en nog veel meer boeiend historisch nieuws in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. NU overal te koop voor slechts € 5,50!

(Openingsbeeld: De massamoord op de Chinezen door de Nederlanders in de Chinese wijk van Batavia, na de ontdekking van het vermeende verraad, 9 oktober 1740. De straten en grachten liggen vol met lichamen. Op de voorgrond staat het Chinese huizenblok in brand, rechts de beschieting met kanonnen van het huis van de Chinese kapitein gemarkeerd door de paal met de slang; de kapitein die in vrouwenkleren probeert te vluchten wordt gevangengenomen. Prent door Adolf van der Laan, 1740. (Rijksmuseum Amsterdam))


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Glorious past geen garantie

De Brexit is sinds 29 maart 2017 officieel in gang gezet door de Britse premier Theresa May. Het belooft een spannende periode van twee jaar te worden waarbij Groot-Brittannië zijn eeuwenlange ‘perfide’ buitenlandpolitiek ten opzichte van het continent kan hernemen. Of gewoon verder zetten maar dan zonder de extra interne spanningen van het lidmaatschap van de Europese Unie. Tussen 1973 en 2016 werd dat ook wel als een ‘disfunctioneel huwelijk’ bestempeld.

Lees verder

Kroniek

Zwarte sneeuw

In de loop van 1767, 250 jaar geleden, worden de stijgende graanprijzen voelbaar. Economische sectoren die toch al niet sterk waren, krijgen het moeilijk. Zo is de douane-oorlog tussen Luik en de Oostenrijkse Nederlanden weer opgelaaid. De Luikse uitvoer van ijzerstaven en spijkers naar Limburg is verboden, Brussel heft invoertaksen op ijzer uit Luxemburg. In de Luikse spijkerindustrie is de nood zo hoog dat arbeiders de smederijen vernielen. Nu zijn her en der stakingen uitgebroken, die overslaan naar Brugge, waar nieuwe technieken de lonen van de textielarbeiders hebben verlaagd. Trammelant tussen lakenfabrikanten en wolkammers deden vijf patroons besluiten om opgeteld duizend arbeiders op straat te zetten. Het zijn barre tijden.

Lees verder

Heilige van de week

Theresia van Avilla - 15 oktober († 1582)

De naam Theresia komt waarschijnlijk van het Griekse woord voor warmte, zomer, of het Griekse jageres. Misschien betekent de naam wel bewoonster van het eiland Thera, tegenwoordig Santorini.

Lees verder