Stelling

Frankrijk is in Europa de onmisbare brug tussen Noord en Zuid

Stem

Agenda

Muziek in de forten
De Fortengordel is een jaarlijks evenement waarmee je kennis kunt maken met de forten in en rond Antwerpen. Vorig jaar namen maar liefst 9.000 bezoekers deel. Via verschillende fietssuggestieroutes ervaar je de prachtige natuur en ontdek je unieke plekjes in de 23 deelnemende forten. De Fortengordel vindt plaats op zondag 21 mei, omlijst door een keur aan activiteiten. Inschrijven is dit jaar niet nodig, het is volledig gratis.
Jazz en sterke vrouwen
Het grootste culturele Indische festival ter wereld is sinds jaar en dag de Tong Tong Fair. De 59ste editie vindt plaats van donderdag 25 mei t/m maandag 5 juni op het Malieveld in Den Haag. Het culturele programma staat in het teken van jazz, razend populair in Nederlands-Indië en Indonesië nu. In een tweede themaprogramma staan ‘sterke vrouwen’ centraal. Van Melati van Java (1853-1927), Marie van Zeggelen (1870-1957) en Raden Adjeng Kartini (1879-1904) tot hedendaagse auteurs als Karin Amatmoekrim, vrouwen die zich niet in hokjes laten stoppen en de confrontatie met heilige huisjes niet schuwen.

Onder Engelse knoet

05 maart 2017 skrul

In 1641 verwierf Ierland na een bloedige opstand zelfbestuur. Acht jaar later werd dat teniet gedaan, in een episode die onder de naam ‘Mallacht Cromail’ in het collectieve geheugen van de Ieren gegrift staat: ‘Cromwells vloek’. Het was Willem III van Oranje, de koning-stadhouder en machtigste Nassau uit de geschiedenis, die met de Slag aan de Boyne Ierland definitief onder Engelse heerschappij bracht.

Het ruige, open landschap waarmee Ierland zoveel toeristen trekt, ontstond pas in de 17de eeuw. Ooit was het eiland dicht bebost, maar vanaf 1600 sloeg de tomeloze groei van de Engelse vloot steeds grotere gaten in het bomenbestand. De plantation waar de Engelse overheerser in diezelfde periode toe overging, was daar geen compensatie voor, want het betrof hier een volksplanting: de vestiging van protestanten, vooral in het noordoostelijke Ulster, met als doel het Engelse element te versterken. Het was een bevolkingspolitiek met verbluffende gevolgen: waar in 1603 nog 90 procent van de Ierse landerijen in bezit van katholieke Ieren geweest was, ging het veertig jaar later nog maar om 59 procent. Tegelijkertijd voer de Engelse regering een hardere anti-katholieke koers. Zo dienden alle katholieke geestelijken het land te verlaten en mochten de Ieren alleen nog protestantse kerkdiensten bijwonen.

 

De legermacht van Willem III van Oranje vertrekt uit de haven van Hellevoetsluis richting Engeland, 19 oktober 1688.

 

Burgeroorlog?
In 1632 werd Thomas Wentworth de nieuwe lord-deputy (vertegenwoordiger van de Engelse kroon) in Dublin. Zijn voornaamste taak was de beïnvloeding van de Ierse standenvergadering, waarin tot dan toe het oud-Engelse, katholieke element nog steeds overheerste: eerder geïmmigreerde adel, die zichzelf eigenlijk al als Iers beschouwde. Maar intussen was de Engelse politiek zelf vervuld van ongehoorde gebeurtenissen. Het door koning Karel I ontbonden parlement had zich verzekerd van de steun van Schotse troepen en er hing een burgeroorlog in de lucht. Een van de eerste pionnenoffers in dit conflict gold Wentworth, nota bene om het papenvriendelijke beleid dat hij in Ierland zou voeren. Zijn kop rolde op 12 mei 1641.

 

Willem en zijn vrouw Mary. De hardnekkige geruchten dat de prins gelijkslachtelijke voorkeuren zou koesteren, berusten op kwaadsprekerij volgens zijn biograaf Luc Panhuysen. Willem en Mary waren dol op elkaar en leden ernstig onder de onmogelijkheid voor nageslacht te zorgen.

 

Opstanden
Hoe gehaat Wentworth zich ook gemaakt had, zijn dood bracht geen enkele verbetering in het lot van de oud-Engelse en Gaelisch-Ierse bevolking. Integendeel, Karel I zag zich gedwongen tot concessies aan de puriteinse oppositie en ingrijpende wijzigingen in zijn gematigde beleid ten opzichte van het katholicisme in Ierland. Dit vooruitzicht bracht de Ierse adel in Ulster ertoe een gewapende opstand te beramen. Die begon op 23 oktober 1641. Binnen enkele dagen bevonden grote delen van de provincie zich in handen van de rebellen. Die lieten bekend maken dat ze geweld tegen protestantse burgers zouden bestraffen, maar veel effect had die verklaring niet: uiteindelijk vonden 12.000 protestantse nieuwkomers bij de opstand de dood. Het ergst kregen de gehate kolonisten het in de stad Portadown te verduren. In een paar uur richtten de opstandelingen een bloedbad aan onder mannen, vrouwen en kinderen in de stad.

 

Oranje landt aan de Engelse zuidkust voor de invasie, 15 november 1688. Tekening van Romeyn de Hooghe.

 

Zelfbestuur
In 1642 was de opstand naar de rest van het eiland overgeslagen en behaalden de rebellen de ene overwinning na de andere. Die zomer sloten de Gaelische Ieren en de oud-Engelsen een bondgenootschap in Kilkenny. De ‘Confederation of Kilkenny’ beheerste op dat moment ongeveer tweederde van het land. De geconfedereerden verklaarden zich trouw aan de Engelse koning en beschouwden hun bestuur als een provisorische landsregering. Ze onderhandelden met het Engelse gezag in Dublin over de voorwaarden voor een wapenstilstand en organiseerden tegelijkertijd de militaire acties tegen het Engelse leger. Voor het eerst sinds de Engelse verovering was een opstand succesvol verlopen. Dat het zelfbestuur jarenlang standhield, was echter grotendeels te danken aan de gebeurtenissen in Engeland. Daar was de burgeroorlog daadwerkelijk uitgebroken. Hierdoor was een invasie van Ierland van de baan – voorlopig althans.
Toen Karel I op 3 januari 1649 terechtgesteld werd, had ook voor de ‘Confederation of Kilkenny’ het laatste uur geslagen. De macht in Engeland kwam grotendeels in handen van Oliver Cromwell en het door hem opgerichte, zeer slagvaardige puriteinenleger, ‘New Model Army’ geheten. Cromwell werd door het parlement belast met de taak het Engelse gezag over het eiland te herstellen. In de zomer van dat jaar begon de latere Lord Protector aan zijn nietsontziende veldtocht. Op 15 augustus landde hij met een tot de tanden gewapend leger van 12.000 man in Dublin. Eerste doel van de strafexpeditie was de havenstad Drogheda. Cromwell nam niet de moeite van een langdurige belegering en liet de stad direct bestormen.

 

Willem als koning van Engeland. Zowel in de Republiek, als stadhouder, als als koning had hij toevallig hetzelfde rangnummer III.

 

Cromwell
De nu volgende gruwelen stelden alles in de schaduw wat Engelse veroveraars tot dan toe aan wreedheid getoond hadden. Cromwell gaf bevel geen enkele vijandige soldaat in leven te laten en zijn mannen voerden het nauwgezet uit – het gehele, 3.000 man sterke garnizoen van Drogheda werd afgeslacht, evenals de katholieke geestelijken in de stad. De commandant van het garnizoen, Arthur Aston, zou daarbij met zijn eigen houten been doodgeslagen zijn. Dergelijke taferelen herhaalden zich in Wexford, de tweede plaats die Cromwells op zijn veldtocht aandeed en de belangrijkste haven aan de Ierse oostkust. Cromwell gaf het bevel tot bestorming terwijl de onderhandelingen over een overgave nog voortduurden. Het leger plunderde en verwoestte de stad, waarbij niet alleen honderden verdedigers om het leven kwamen, maar ook meer dan duizend burgers. Hierna capituleerden verscheidene steden onvoorwaardelijk, waaronder Kilkenny. Na een strenge winter hervatte Cromwell zijn veldtocht in het voorjaar van 1650. Hoewel zijn New Model Army nu in steden als Waterford en Clonmel op sterker verzet stuitte, was het lot van de confederatie bezegeld en in mei dat jaar kon Cromwell het eiland met een gerust hart verlaten. Begin 1653 gaven de laatste opstandelingen zich over. Nagenoeg het hele eiland was weer in handen van de Engelsen, die aanstalten maakten het opnieuw te verdelen – een dringende opgave voor het Engelse parlement, aangezien de Ierse veldtocht met kredieten gefinancierd was. Een belangrijke mogelijkheid was de geldschieters met Ierse landerijen schadeloos te stellen. Ook een deel van de troepen had men bij wijze van soldij rechten op Iers land gegeven. Hiervoor werden de katholieke grondbezitters verdreven.

 

Cromwell aan de onderhandelingstafel. Cromwell was meer een man van het zwaard dan van het overleg. Met veel geweld bracht hij de Ieren onder Engelse controle.

 

Oranje grijpt in
Men stelde hen voor de keuze ‘to hell or to Connacht’. Tussen de moerassen en bergen van de westelijke provincie Connacht moesten ze een nieuw bestaan opbouwen. Wie dat niet zinde, kwam inderdaad in de hel terecht en eindigde als slaaf op een suikerplantage in West-Indië. Meer dan 30.000 Ieren zouden de slavenschepen in de 17de eeuw overgezet hebben. Een aanzienlijk deel van hen eindigde op het Caribische eiland Montserrat, waar St. Patrick’s Day nog altijd een nationale feestdag is.
Na de dood van Cromwell in 1658 en het herstel van de monarchie hoopten vele Ieren op een versoepeling van deze draconische maatregelen en toen er met Jacobus II in 1685 een katholiek op de Engelse troon kwam, wees alles even in de richting van religieuze verdraagzaamheid. Maar toen deed zich de ‘Glorious Revolution’ voor: parlement en leger dwongen Jacobus te vluchten en de Nederlandse stadhouder Willem III besteeg de troon. Jacobus wist via Frankrijk Ierland te bereiken, waar hij onder de hoede van Lodewijk XIV de troon terug hoopte te veroveren. Op 11 juli 1690 raakten beide legers niet ver van de stad Drogheda slaags. Willem III besliste deze Slag aan de Boyne in zijn voordeel, een feit dat fanatieke protestanten nog altijd met jaarlijkse parades vieren. De steun voor Jacobus kwam de Ieren duur te staan. De zogeheten ‘Penal Laws’ werden van kracht om het Ierse probleem voor eens en voor altijd uit de wereld te helpen. Katholieke opvoeding was verboden en katholieken konden rechtens geen land verwerven. Deze en vele andere strafwetten zouden het Ierse leven van de komende honderd jaar bepalen.

 

De Oranjemarsen zorgen tot de dag van vandaag voor onrust. De Ieren zien ze als provocatie.

 

Provocatie in oranje
De protestantse Oranjeorde herdenkt nog elk jaar de overwinning die King Billy behaalde op de pro-katholieke troepen in de Slag bij de rivier de Boyne.
De Noord-Ierse broederschap van orangisten is vernoemd naar stadhouder Willem van Oranje, die als koning Willem III Engeland regeerde. Op 12 juli 1690 versloeg hij in de Slag aan de Boyne Jacobus II, zijn katholieke voorganger uit de Stuart-dynastie. Ter herinnering aan deze overwinning en de bestendiging van de protestantse macht in Ierland houden leden van de orde elk jaar op de 12de juli herdenkingsmarsen. Vaak komt het daarbij tot gewelddadige botsingen tussen orangisten en katholieken, waarbij doden zijn gevallen. Bijzonder verhit raken de gemoederen in Portadown, waar de route van de mars door een katholieke wijk voert. De Oranjeorde werd in 1795 in het graafschap Armagh opgericht. Daar hielden beide bevolkingsgroepen elkaar ongeveer in evenwicht en waren de spanningen dan ook bijzonder groot. Buiten Ierland bestaan er nog orangistenloges in Schotland, Canada en de Verenigde Staten. Van 1921 tot 1961 was de eerste minister van Noord-Ierland tevens ordelid. Door het succesvolle vredesproces zijn de conflicten rond de marsen sinds de millenniumwisseling afgenomen.
(Andreas Eschen)

(Openingsbeeld: De Slag aan de Boyne, 12 juli 1690.)

 

Lees nog veel meer artikelen over de Ierse geschiedenis in de nieuwe G-GESCHIEDENIS, themanummer Ierland-eiland van duizend legenden. G-GESCHIEDENIS is overal te koop voor slechts 5,50 euro!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Geslaagde driehoeksrelatie

Het schijnt dat een driehoeksrelatie spannend kan zijn. Wie zich onheus behandeld voelt, kan namelijk aanpappen met de ene of de andere partij. De leuke cover van dit boek met het Magritte-burgermannetje-met-bolhoed verwijst meteen naar de surrealistische constellatie van België waarover deze box gaat: Wallonië bezat een schat aan natuurlijke rijkdommen, Vlaanderen een reservoir aan goedkope arbeidskrachten en de ruime winsten van het industriële kapitalisme dat van België omstreeks 1900 een van de rijkste landen ter wereld maakte, waren bestemd voor de bourgeoisie, anoniem rentenierend achter de gevel van een Brussels burgerhuis. Die these heeft Guido Fonteyn in zijn lange loopbaan als journalist ontwikkeld. Hij sprak daarvoor met de man in de straat en ploos de Waalse telefoonboeken na op Vlaams klinkende namen om uiteindelijk te bewijzen dat de taalgrens mensen eerder bindt dan scheidt.

Lees verder

Kroniek

Vreeselijke uitvinding

De Bolswarder Courant meldt op 25 april 1867, 150 jaar geleden, over een akelige uitvinding met een hoopvol vervolg: Een Weener chemicus Leinelbroek, heeft een middel gevonden, om in kleine glasbolletjes electrische vonken op te hoopen, sterk genoeg om een mensch te dooden. Dit nieuwe vernielingsmiddel ontploft bij de ligste drukking, en is met een stalen hulsel omgeven, om in het vleesch te kunnen dringen. Proeven, daarmede genomen op paarden en runderen, hebben geheel aan de verwachting beantwoord; de beesten vielen dood, alsof ze door den bliksem waren getroffen. Bij zulk een volmaaktheid in oorlogsmaterieel zal de oorlog weldra onmogelijk zijn.

Lees verder

Heilige van de week

Theresia van Avilla - 15 oktober († 1582)

De naam Theresia komt waarschijnlijk van het Griekse woord voor warmte, zomer, of het Griekse jageres. Misschien betekent de naam wel bewoonster van het eiland Thera, tegenwoordig Santorini.

Lees verder